17. Jako materiału do budowy umocnień terenu oraz do innych prac saperskich, prócz ziemi używa się: darninę, worki z ziemią, materiał drzewny, drut gładki, drut kolczasty,

18. Darnina - górna warstwa ziemi zrośnięta korzeniami trawy. Darninę można ciąć pojedyńczymi kawałkami (cegiełki), lub w rodzaju maty (rys. 4).

19. Worki z ziemią (rys. 5), uszyte z grubego materiału i napełnione ziemią lub lepiej piaskiem, używa się do umocnienia i budowy przedpiersi, strzelnic, do umocnienia okien i drzwi budynków przystosowanych do obrony. Waga worka napełnionego ziemią wynosi 16 kg.

20. Materiał drzewny używany jest w rozmaitej formie (rys. 6):

1) chrust o średnicy w grubszym końcu nie większej niż 3 cm i długości 2 - 3 m, przy-

2) żerdzie o średnicy mniejszej niż 12 cm w grubszym końcu, długości 4 - 6 m;

3) kopalniaki o średnicy od 8 -17 cm, długości 4 - 6 m;

4) okrąglaki o średnicy ponad 13 cm w cieńszym końcu, o długości do 6,5 m;

5) połowizny z okrąglaków przerżniętych wzdłuż na pół;

6) kantówki szerokości 11 - 22 om, grubości 15 - 30 cm, długości 6,5 m;

7) deski (dyle) o grubości 2 - 10 cm;

8) opoły.

21. Drutu gładkiego używa się do kotwiczenia odziania wykopów i nasypów, do umocowywania drewnianych części lekkich mostów i budowli polowych przy budowie sztucznych przeszkód oraz do prac maskowania.

22. Drut kolczasty przeznaczony jest do budowy sztucznych przeszkód drutowych (rys. 7). Zwój drutu kolczastego podwójnego waży około 50 kg, pojedyńczego - 35 kg.
W każdym zwoju podwójnego drutu kolczastego jest 340 m, a pojedyńczego 400 m. Do przymocowania drutu kolczastego do kołków służą druciane skobelki (rys. 7). Na kg wchodzi 60 - 80 skobelków. Zużycie skobelków Przy drucie podwójnym wynosi 6% wagi drutu, przy pojedyńczym 8%.

23. Klamer, sworzni (rys. 8) i gwoździ używa się do łączenia różnych części drewnianych. Klamry i sworznie wyrabia się z okrągłego żelaza, końce ich zaostrza się, a niekiedy wykonuje się nacięcia. Gwoździe można wykonywać z gładkiego drutu na miejscu pracy.

24. W pracach saperskich szerokie zastosowanie mają uprzednio przygotowane z materiałów podręcznych faszyny, maty, szczyty, koleiny itp. służące do pokonywania przeszkód, budowy oraz naprawy dróg i mostów. Przygotowanie faszyn, mat i szczytów zazwyczaj przeprowadza piechota pod kierownictwem saperów.

25. Przy umacnianiu terenu w obronie, a w niektórych wypadkach przy umacnianiu zajętych linii w natarciu, stosuje się budowle z uprzednio przygotowanych elementów z drzewa, żelbetu, metalu. W celu szybkiego złożenia żelbetowych stanowisk ogniowych stosuje się żelbetowe płyty lub belki. Przygotowanie tych elementów przeprowadzają saperzy w specjalnych polowych warsztatach.

26. Maskowaniem nazywamy środki i czynności wypełniane przez pojedyńczych żołnierzy, pododdziały i oddziały w celu wprowadzenia w błąd nieprzyjaciela.

27. Maskowaniu podlegają:

1) siły żywe - wojska;

2) sprzęt - CKM, działa, czołgi itd.;

3) prace obronne i nieobronne - rowy ciągłe, rowy strzeleckie, rowy łącznikowe, przeszkody sztuczne itd.;

28. Maskowanie powinno być:

1) prawdopodobne to jest odpowiadające rzeczywistości (maskowanie CKM na drodze krzakiem jest nieprawdopodobne i przyciąga uwagę nieprzyjaciela);

2) różnorodne - to jest nie powinno powtarzać się często; dokładnie kilka razy powtórzone zamaskowanie ściągnie uwagę nieprzyjaciela ;

3) ciągłe - stosowane od początku do końca działań.

29. Oznaki, na podstawie których wykrywa się pojedyńczych ludzi, rozmieszczenie wojsk i uzbrojenie, nazywają się oznakami demaskującymi. Do nich zalicza się: zarys przedmiotów, kolor, ostre wyróżnianie się od otaczającego terenu, cień, szum, blask, metalowe części, ślady przeprowadzonych prac itd. Przy maskowaniu należy dążyć do zniszczenia lub usunięcia znaków demaskujących.

30. Jednym tylko sposobem maskowania nie zawsze można wprowadzić w błąd nieprzyjaciela. Teren, w którym nie ma oznak rozmieszczenia wojsk, nasunie nieprzyjacielowi podejrzenie, dlatego należy nastawić go na pozorne nasze umocnienia i działania (budować pozorne umocnienia i przeprowadzać pozorne działania).

31. Maskowanie dzieli się na naturalne i techniczne.

1) przystosowanie się do terenu tj. wykorzystanie ukształtowania terenu i różnych przedmiotów terenowych (las, zagajnik, płot, budynek, kanał itd.);

2) wykorzystanie nocy i złej pogody (deszcz, kurz, śnieg itd.) dla działań wojsk.

1) malowanie przedmiotów i budynków na kolor otaczającego terenu;

2) budowanie różnych masek, pozornych umocnień, manekinów;

3) stosowanie zasłony dymnej.

32. Przy wszystkich działaniach bojowych i w każdych warunkach żołnierze i dowódcy obowiązani są przystosowywać się do terenu oraz maskować się przestrzegając przepisów maskowania.

33. Ubranie maskujące z łyka (rys. 9) składa się z szerokiej bluzy z kapturem na głowę i spodni, nakładanych na wierzch umundurowania i oporządzenia.