Właściwym celem walki jest zniszczenie sił przeciwnika droga do tego jedyna — natarcie.

Jednakże zasady taktyki, które dyktują to natarcie t. j. swoboda ruchów, ekonomja sił i koncentracja środków, zniewalają do prowadzenia natarcia jedynie na pewnych odcinkach frontu, ograniczając się na innych do obrony. Obrona jednak to nie odwrót i obsada uszczuplona powinna stawić czoło i nie dać się rozwinąć natarciu przeciwnika. Broniący się szuka sprzymierzeńca w terenie i przygotowuje sobie pozycję obronną, równoważącą ewentualną przewagę liczebną przeciwnika.

Wojna dzisiejsza jeszcze raz stwierdziła, że „główny ciężar walki ponosi piechota" (walka ofens. mał. jedn.), jednakże zuży­wa się ona bardzo szybko równie fizycznie jak moralnie.

Celem broniącego się będzie właśnie demoralizacja przeciwnika.

„Przeciwko pozycjom ufortyfikowanym, ciągłym, dobrze bronionym, zaopatrzonym w przeszkody pomocnicze piechota sama przez się jest bezsilna" — oto jest przyczyna, dlaczego fortyfikowanie się znalazło tak szerokie zastosowanie w obronie. Dzisiejsze regulaminy wymagają i od nacierającego fortyfikowania się w celu zachowania zdobytego terenu i ewentualnego odparowania przeciwuderzeń broniącego się. W ten sposób po wojnie światowej teren wszedł do walki, jako czynnik pierwszorzędny i rola nauk zajmujących się przystosowaniem go do obrony, stała się również pierwszorzędną.

Powyższe streszcza się w następującej zasadzie fortyfikacyjnej: „Fortyfikowanie terenu narzuca się we wszelkich okolicznościach".

Piechota ma w ręku 2 siły, któremi rozporządza: ruch i ogień. Stosunek wzajemny tych sił zmienia się zależnie od rodzaju walki: natarcia i obrony, jakkolwiek ruch zawsze odgrywa rolę pierwszo­rzędną. Piechota walczy, manewrując i nawet w okresie obrony powinna pamiętać, że jej zadaniem jest nietylko przyprawić swym ogniem nieprzyjaciela o możliwie największe straty i stawić mu

„Fortyfikacja jest to sztuka przedstawiania rozmaitych zawad, dla oparcia się liczniejszemu nieprzyjacielowi, wstrzymania na­paści jego i zrobienia onych bezskutecznemi" (Rozprawa o fortyf. ppułk. W. Gutkowskiego r. 1811).

Nauki fortyfikacyjne dzielą się formalnie na naukę o forty­fikacjach stałych lub „Fortyfikacją stałą" i naukę o fortyfikacjach polowych lub „Fortyfikacją polową". Pierwsza traktuje o fortyfikacjach zaprojektowanych i wykonanych zawczasu z materjałów silnych i trwałych, jak beton, żelbet i stal, druga zaś zajmuje się fortyfikacjami wykonanemi w czasie wojny dla potrzeb doraźnych z materjałów podręcznych. Ta sztuczna granica nie zawsze da się przeprowadzić, gdyż istnieje cały dział robót w fortyfikacjach sta­łych, projektowanych i wykonanych zawczasu, a wkraczających w dziedzinę fortyfikacyj polowych, naodwrót beton i żelbet zna­lazły bardzo duże zastosowanie w fortyfikacjach polowych.

Najważniejszemi warunkami fortyfikacji w tym porządku, w jakim wojna ustaliła ich znaczenie są:

Flankowanie polega na skierowaniu ognia wzdłuż bronionego frontu dla stworzenia strefy rażonej przed całym frontem i w ten sposób zatamowania natarcia przeciwnika.
Flankowanie stoi na pierwszem miejscu nie tylko z powo­du znaczenia, jakie posiada, ale i z powodu trudności, jakie spo­tyka często urzeczywistnienie tego warunku.

Rozwój sztuki flankowania dał możność słabym liczebnie oddziałom wykonać efekt ogniowy równoważny ogniowi silnej obsady i w ten sposób wyrównać braki spowodowane koncentracją środków. Dzięki temu zachowujemy potęgę siły ognia, zmniejszając jedynie ruchliwość. Organy flankowania (stanowiska k. m. i działek piechoty 37 mm., oraz odcinki rowów strzel.) wybiły się na pierwszorzędne miejsce i jak zobaczymy, są pierwszemi z wykonywanych robót.

Ważność obserwacji podkreśla zasada fortyfikacji: „cokolwiek jest dostępne dla oka nieprzyjacielskiego obserwatora — będzie bezwzględnie zniszczone".

Stąd wypływają 2 wskazówki: należy uniewidocznić swoje pozycje, wyzyskać i udoskonalić swoją obserwację. Pierwsza

Każda pozycja powinna posiadać silnie rozgałęzioną sieć komunikacyjną, by zachować dostateczną sprężystość. Odcinki bronione tylko ze stanowisk flankujących muszą liczyć się z ewentualnością gwałtownych skoncentrowanych uderzeń; w tym celu musi być możność szybkiego podprowadzenia rezerw na zagrożony odcinek. Prócz tego ruch zazwyczaj zdradza pozycję i ze względu na obserwację nieprzyjacielską należy go skoncentrować na drogach i w rowach do tego służących, które później łatwo jest zamaskować. Wreszcie ważną rolę odgrywa wygoda żołnierza, którą trzeba traktować nadzwyczaj poważnie i z chwilą, gdy sytuacja bojowa pozwoli — front się ustali — należy wszystkie wysiłki skierować ku wygodzie obrońców, pamiętając, że czynnik moralny jest pierwszorzędnym w walce wogóle, a w pozycyjnej w szczególności.

Znaczenie łączności w walce pozycyjnej jest nie mniejsze niż w walce ruchowej — znaczenie jej szczególne podkreśliła nasza wojna. W walce pozycyjnej będzie nią przedewszystkiem powietrzna i podziemna sieć telefoniczna.

Flankowanie, obserwacja, komunikacja są niezbędne by po­zycja w najprymitywniejszej swej formie mogła stawić opór.

O ile pierwsze 3 warunki uzależniały taktyczną stronę po­zycji, o tyle 2 pozostałe wkraczają w dziedzinę techniczną. Pozycja powinna dawać osłonę i przeszkodę. Regulamin zaleca ścisłą współpracę piechoty z artylerją i czołgami—obrona powinna się przed tem zabezpieczyć. W tym celu pozycja powinna dawać bezpieczną osłonę w okresie ognia przygotowawczego artylerji. Organami osłony będą wszelkiego rodzaju schrony, wreszcie same rowy powinny przynajmniej częściowo rozwiązać zagadnienie osłony. Znaczenie przeszkody jest ściśle związane ze znaczeniem organów flankowania: jedno drugie dopełnia. Znaczenie przeszkody podkreśla zasada fortyfikacji, że „przeszkody flankowane są zasadniczo nie do zdobycia".

Jakież elementy w fortyfikacji odpowiadają tym wyżej wyliczonym warunkom?

Organami obserwacji będą strażnice i stanowiska obserwacyjne.
Organów flankowania i komunikacji dostarczą oddzielne stanowiska k. m., rowy i drogi pozycyjne.

Rowy pod względem kierunku będziemy dzielić na równolegle i prostopadle, pod względem zadania na rowy strzeleckie i łącznikowe. Pierwsze będą dawały bojowe stanowiska dla strzelców, drugie będą ułatwiały komunikację, mogą być jednakże przystosowane do obrony.

Osłonę będą dawały schrony i rowy strzeleckie i łącznikowe. Wreszcie cały szereg przeszkód dopełni całości pozycji.

Wzrost wymagań fortyfikacji, a z niemi rozwój jej elemen­tów zależał od rozwoju broni.

I tak każdy skok w dziedzinie rozwoju broni powodował również skok fortyfikacji. Rok 1885, wprowadziwszy pociski o działaniu minowem w artylerji, był przełomowym dla fortyfikacji — stanowił dla niej nową erę; wojna obecna, uwzględniając wzrost artylerji oraz obserwacji powietrznej, zmusiła ograniczyć obronę do stanowisk flankujących, dających szczególnie silny ogień, a będących zabezpieczonemi od działania ognia i zamaskowanemi od obserwacji powietrznej.

Dlatego też należy wprzód przestudjować działanie środków walki.

Artylerja dzieli się na artylerję piechoty, okopową, górską, lekką, ciężką, najcięższą i najcięższą o wielkiej donośności.

Alrtylerja piechoty — lekkie szybkostrzelne armatki kalibru 37 — 57 mm. Waga pocisku: 0,5—1 kg. Maximum szybko­strzelności: 20 strzałów na minutę. Donośność: 2,5—3 klm.

Artylerja okopowa — działa o krótkiej lufie, typu moździerzy, kalibru od 58 mm. do 35 cm. (miotacze bomb). Pociski wyróżniają się swoją znaczną wagą w porównaniu do kalibru (pocisk 58 mm. waży 16 — 40 klg. zależnie od rodzaju). Szybkostrzelność mała: 1—4 strzałów na minutę. Donośność od 1/2 do 2 1/2 klm.

Artylerja górska — działo typu haubicy o względnie krótkiej lufie kalibru 65 — 100 mm. Waga pocisku: 4, 5, 6, 10 kg. Donośność: 5 1/2—8 km. Szybkostrzelność: maksymalna 15 strzałów.

Artylerja lekka — (konna, polowa i haubice) — działa szybkostrzelne kalibru 75 — 120 mm. Waga pocisku armatniego 5—7 kg., haubicznego 16 — 18 kg. Maximum szybkostrzelność armaty: 20 strzałów na minutę, haubicy — 10 do 12 strzałów na mi­nutę. Donośność do 11 klm.

Artylerja ciężka — (armaty i haubice). Działa dość potężne kalibru 10 — 20 cm. Pociski zależnie od rodzaju i kalibru ważą dla armat: od 12 do 45 kg., dla haubic: 18 do 100 kg. Donośność: 8 — 17 klm. dla armat, 8 — 12 klm. dla haubic. Szybkostrzelność armat: 1—5 strzałów na minutę, dla haubic 1—4 na minutę.

Artylerja najcięższa i najcięższa o wielkiej donośności. (Armaty, haubice, moździerze). Działa potężne kalibru od 20 cm. Pociski zależnie od rodzaju i kalibru dla armat: 80 do 540 klg., dla haubic i moździerzy: 100 — 900 kg. Donośność armaty do 23 klm., haubic i moździerzy do 16 klm. Szybkostrzelność mała.

Rozróżniamy następujące rodzaje ognia:

1) Zależnie od momentu wybuchu: ogień uderzeniowy, gdy wybuch jest spowodowany uderzeniem, ogień rozpryskowy, gdy wybuch następuje w powietrzu, dając snopy odłamków lub lotek.

2) Zależnie od toru: ogień o torze płaskim — z największym ładunkiem prochu pod małemi kątami; ogień o torze stromym — ze średnim ładunkiem prochu, pod dużemi kątami; ogień o torze prostopadłym, gdy kąt strzału przewyższa 50°.

3) Zależnie od kierunku: ogień czołowy, ogień skośny do frontu, ogień podłużny, ogień zapleczny.

4) Zależnie od dosięgania celu: ogień sztrychujący, kiedy razi cel przy przesuwaniu się jego na znacznej przestrzeni; ogień kłujący —kiedy razi cel tylko w jednem miejscu (będzie on funkcją toru pocisku i spadku terenu).

5) Zależnie od obrony: ogień czołowej obrony, ogień flankowy (od skrzydła) ogień flankujący, który ostrzeliwuje wzdłuż jakąś przeszkodę, ogień krzyżowy, który przecina wraz z innym ogniem międzypole.

Strzelając z jednego działa w jednakowych warunkach znacz­ną ilość razy, otrzymamy elipsę rozsiewu, której środek będzie mniejwięcej punktem celu. Odgraniczając równoległemi do małej osi połowę strzałów krótkich i połowę strzałów długich, otrzymamy strefę, zawierającą 50% trafnych strzałów. Uchylenie w każdą stronę nosi nazwę uchylenia prawdopodobnego w donośności. To uchylenie jest charakterystyczne dla danego typu działa, zwiększa się wraz z odległością, na jaką się strzela i zmienia się w zależności od spadku terenu. Odkładając w obie strony 4 długości uchylenia na donośność, otrzymamy następujący podział 99% trafnych strzałów (rys. 1):

Uchylenie w kierunku, prostopadłe do uchylenia na donośność jest znacznie mniejsze, zwiększa się również wraz z odległością na jaką się strzela. Haubice i moździerze mają uchylenie mniejsze niż armaty.

Można przyjąć następujące dane liczbowe dla artylerji lekkiej i ciężkiej:

Uchylenie na donośność 20—40 metrów.

Uchylenie w kierunku 2 — 8 metrów. Stąd głębokość elipsy rozsiewu wynosi 150—300 m., szerokość 2—8 m. Chcąc więc uchronić jeden objekt od strzałów skierowanych na drugi, należy go oddalić na połowę głębokości elipsy rozsiewu, t. j., przyjmując maksymalne granice, na 150 m. (np. 2 linje rowów strzeleckich);

Jak widać z powyższego, ogień podłużny jest znacznie sku­teczniejszy, dlatego też, prowadząc rowy prostopadle do frontu, staramy się narysem zygzakowatym lub wężowatym odchylać się w jedną i w drugą stronę, tak by usunąć się ze strefy najsilniej rażonej.

Rozróżniamy szrapnele, granaty i szrapnelo- granaty. Szrapnele są to pociski napełnione lotkami (dla artylerji lekkiej około 250 lotek w jednym szrapnelu) wybuchające w powietrzu; żeby lotki miały działanie śmiertelne muszą posiadać dużą szybkość przyczem dla artylerji lekkiej waga lotki waha się około 12 gramów, dla artylerji ciężkiej ok. 25 gramów. Szybkość ta ustanawia wygodną wysokość rozprysku dla kalibru 75 mm. — 3 metry przy strzelaniu na jeden kilometr, 9 metrów na 3 kilometry, 15 metrów na 5 kilometrów, 19 1/2 na 6,5 klm. Tor lotek zależy od kąta padania pocisku; dla armaty jest on łagodny i niebezpieczny tylko na odkrytej przestrzeni, lub w razie ognia podłużnego i skośnego; jedynie dla haubicy 155 mm., strzelającej ogniem o stromym torze, skrajne lotki padają ze spadkiem 1/1, dla strzelającej ogniem o prostopadłym torze spadają ze spadkiem 3/1, w ten sposób odkryty rów niedostatecznie chroni żołnierzy, znajdujących się tam od szrapneli haubicznych.

Rozsiew lotek rysuje na ziemi elipsę tern mniejszą, im wy­żej wybucha pocisk, a więc, im na większy dystans strzela się, oraz im większy kąt padania. Np. szrapnel armaty 75 mm. przy strzale na odległość 3 klm. daje elipsę długości 480 metrów, szerokości około 60 metrów, przyczem 76% lotek pada w pierwszych 140 metrach, przy strzale na odległość 5 klm. daje elipsę dłu­gości 145 metrów, szerokości 45 metrów przyczem 97,5% lotek pada w pierwszych 115 metrach; szrapnel haubicy 155 mm. przy płaskim torze (ładunek 0) daje elipsę długości 158 metrów, szerokości 44 metry, przyczem 50% lotek w pierwszych 37 metrach, przy stromym torze (ładunek 2) elipsę długości 66 metrów, szerokości 35 metrów, 50% lotek w pierwszych 24 metrach, wreszcie przy prostopadłym torze —elipsę długości 49 metrów, szerokości 40 metrów, 50% lotek w pierwszych 21 metrach.

Szrapnele strzelane na odskok nie wymagają regulowania wysokości rozprysku i dają lotki w strefie 200 metrów o łagodnym torze, niebezpiecznym tylko na odkrytej przestrzeni.

Granaty, wybuchające w powietrzu, dają odłamki pod kątem bardziej stromym, a nawet granaty z haubicy dają odłamki w tył.

Pole działania odłamków jest niewielkie, natomiast rów niepo­kryty zupełnie nie zabezpiecza. Tak lotki, jak i odłamki posia­dają słabą siłę przebijającą i najprostsza osłona jest wystarczająca, jak to wykazuje załączona tablica.

Szrapnelo-granat ma działanie skombinowane i nie przed­stawia nic specjalnie godnego uwagi na tern miejscu.

Trafiając na grunt zwykły, pocisk posiadający pewną szybkość końcową stara się zagłębić. Zależnie od kąta padania i od tej szybkości końcowej obserwujemy następujące zjawiska (rys. 2):

1) Pocisk odbija się (odskok), rysując na ziemi bruzdę.

2) Pocisk z dużą szybkością końcową i pocisk z małą szybkością końcową.

3) Przebieg pod ziemią, dążący na zewnątrz.

4) Przebieg podziemny prostolinijny, zdolność zagłębienia zależy od szybkości końcowej.

O ile granaty są zaopatrzone w zapalniki, działające ze zwłoką, wówczas mamy działanie minowe.

Zapalniki wogóle bywają:

1) natychmiastowe: czas działania          0,01 sek.

2) bez zwłoki lub ze zwłoką 0

                          czas działania 0,01 — 0,02 sek.

3) ze zwłoką: normalną—czas działania 0,05 sek.

                     długą —     czas działania 0,15 sek.

                     0,25 sek.

                     0,35 sek.

Pierwsze 2 zapalniki dają w ziemi płytki lej, w materjałach zaś zwięzłych, jak beton, wybuchają wewnątrz masy.

Zwłoka 0,05 daje wybuch w powietrzu, o ile jest mały kąt padania.

Zwłoka 0,15 daje wybuch wewnątrz masy o ile ma się do czynienia z ziemią.

Leje od granatów.

a) Leje wypróżnione (rys. 3) powoduje granat z zapalnikiem bez zwłoki pod różnemi kątami lub z zapalnikiem ze zwłoką przy kątach padania poniżej 25°.

b) teren poruszony (rys. 4) — o ile jest zapalnik ze zwłoką, lub kąt padania > 25°.