c) miny głuche (rys. 5) przy dużym kącie padania.

Do celów odkrytych stosuje się szrapnel lub granat, działa­jący po odbiciu (odskoki), do celów zakrytych stosujemy granaty z zapalnikiem natychmiastowym, 0 lub ze zwłoką, zależnie od tego jak szybko przenika pocisk. Dla zniszczenia sieci drutu kolczastego używa się zapalnika natychmiastowego, dla zasieków drzewnych wszelkich zapalników prócz zapalników o długiej zwłoce; dla zniszczenia rowów strzeleckich: im łagodniejszy lot pocisku z tem większą zwłoką używamy zapalnika; na schrony używa się 20% pocisków z zapalnikiem 0 celem otrzymania wypróżnionych lejów i 80% z zapalnikiem o długiej zwłoce celem dosięgnięcia i zniszczenia schronu.

Są to przyrządy, dające strumień łatwopalnej cieczy. Aparat napełniony waży około 17 klg., daje on płomień długości 24 m. w ciągu 18 sek., lub 32 oddzielne zapalania; przy zwiększeniu palnika można uzyskać zwiększenie długości płomienia. Oddziały miotaczy ognia przydziela się do oddziałów mających za zadanie ostateczne „oczyszczenie" zdobytych rowów i schronów.

Efekt ich działania jest mniejszy niż lotek szrapnelowych. Służą one również do „oczyszczania" rowów strzeleckich, a w obronie do tworzenia zapory; stanowią wyposażenie kolumn sztur­mowych.

Granaty bywają: jajkowe, lub dalekiego boju, naładowane materjałem wybuchowym miotającym, i bliskiego boju — trzonkowe, naładowane materjałem kruszącym.

Pierwsze działają na ludzi — odległość rzutu zależy od wy­ćwiczenia, przeciętnie 25 m., drugie są przedewszystkiem burzące i często bywają używane, jako ładunek wolno przyłożony (np. przy przeszkodach).

Lekkie czołgi, które właściwie są jedyne w użyciu, zawdzię­czają nadzwyczajną swą zdolność przekraczania przeszkód i niewrażliwość na stan drogi zastosowaniu systemu gąsienicowego

Szybkość od 1,700 km. do 7,800 na godzinę, przekraczalność przeszkód 1,80 mtr.

Dopuszczalny spadek przeszkody 45°.

Zdolność destrukcyjna czołgów:

Czołgi są niewrażliwe na zwykłą kulę karabinowa, oraz na odłamki granatów. Jedynie celne pociski artyleryjskie i kule pan­cerne dziurawią pancerz.

Zjawienie się czołgów spowodowało całą ewolucję w teorji przeszkód, nie są one jednak tak miażdżącym dla fortyfikacji wynalazkiem, za jaki je miano — i z tych trudności fortyfikacja wyszła zasadniczo ręką obronną.

Skuteczna odległość strzału (na której tor kuli nie wznosi się wyżej 1,40 m.) — 600 m.

Skombinowane pancerze od kul karabinowych:

1) deska dębowa 4,5 cm. między dwiema blachami stalowemi 4,5 mm. (grubość całk. 5,4 cm.),

2) 2 deski dębowe 2,7 cm. między blachą 2,5 mm. od przo­du i 4 mm. od tyłu (grub. całk. 6 cm.),

3) warstwa 4 cm. piasku lub żwiru między blachą 2,5 mm. od przodu i 4 mm. od tyłu (grub. całk. ok. 5 cm.),

4) warstwa 10 cm. ubitego piasku między dwiema deskami dębowemi 2,7 cm. lub jedną sosnową 2,5 cm. od przodu i jedną 6 cm. od tyłu (grub. całk. 16 — 20 cm.).

Posiadają zdolność przebijania analogiczną do karabinów piechoty.

Wskutek dużej szybkości strzelania (około 500 strzałów na minutę), 1 k. m. daje siłę ognia równą mniej więcej 1 plutonowi; posiada on zdolność przecinania, zastcsowywaną przy niszczeniu przeszkód. Jest on bronią flankującą przedewszystkiem i rozwój flankowania idzie w parze z rozwojem k. m. Dlatego też k. m. jest wyznaczony, jako jądro drużyny bojowej i stał się jednostką mierniczą siły piechoty.

K. m. strzela zwykle w dwóch pozycjach: leżącej z wysokością strzelecką (od płaszczyzny, na której stoi, do wylotu lufy) około 40 cm. i normalnej z wysokością strzelecką około 70 cm. Te wiel­kości są wzięte, jako pośrednie, i dla różnych systemów wahają się w granicach 10 cm.

Zasadniczy podział jest na ziemie lekką czyli piasek, średnią lub urodzajną i ciężką np. glina. Dla fortyfikacji najważniejsze są następujące dane: spadek szkarp, wydajność pracy przy kopaniu, przepuszczalność wody.

Spadek szkarp wyraża się w stosunku wysokości do pod­stawy.

Pod względem przepuszczalności wody najodporniej zacho­wuje się glina; najłatwiej przepuszcza piasek. (Tabl. VIII}.

Rozpatrzymy na tern miejscu jedynie dane dotyczące elementarnej, obróbki drzewa.

Ścinanie drzew bywa ręczne lub za pomocą materjałów wybuchowych.

1) Ręczne. Dla drzew o średnicy do 10 cm. możemy używać noża ogrodniczego, powyżej średnicy 10 cm. toporu lub pił.

Dla ścięcia drzewa należy umocować na 2/3 wysokości drzewa 2 sznury w formie pętli i wykonać 2 nacięcia z dwóch stron drzewa (rys. 6).

Ścinając piłą. należy zmniejszyć ciśnie­nie drzewa na piłę przez użycie klinów metalowych.

Tablica IX daje ilość drzew na partję godzinę (partja — 4 ludzi). Przy robotach nocnych lub w niepogodę należy liczbę tę zredukować o 1/3 lub nawet 1/2. Każda godzina ponad 8 godz. daje 0,8 wydajności godziny poprzedniej. Na obranie z gałęzi należy liczyć połowę czasu potrzebnego na ścięcie, na obranie z kory i rżnięcie — cały czas potrzebny na ścięcie.

Tablica powyższa jest obliczona dla drzew miękkich, dla drzew iglastych dane należy zmniejszyć o 1/4 — dla twardych o 1/2 2) Za pomocą materjałów wybuchowych.

Tego sposobu używa się jedynie w razie potrzeby natury tak­tycznej, przyczem stosuje się ładunki zewnętrzne. Dla drzew o średnicy ponad 40 cm. wskazanem jest używać ładunków wewnętrznych. Obliczenia prowadzi się według instrukcji minerskiej.

Łopaty

Łopatka piechoty (rys. 7).

Łopata duża (saperska rosyjska) (rys. 8).

Łopata duża (saperska austrjacka) (rys. 9).

Narzędzia rozbijające.

Oskard zwykły (obustronny) (rys. 10).

Oskard zwykły jednostronny (rys. 11).

Mały oskard (rys. 12).

Oskard minerski (rys. 13).

Motyka minerska (rys. 14).

Motyka zwykła (rys. 15).

Łom zwykły długości 0,30 — 1 m.

Narzędzia tnące.

Toporek (rys. 16).

Topór (rys. 17).

Piła „lisiak" (rys. 18).

Piła poprzeczna (rys. 19).

Piła ramowa (rys. 20).

Piła zwijana albo ogniwkowa (rys. 21).

Nóż do faszyn (rys. 22).

Nożyce do drutu (małe) (rys. 23).

Nożyce do drutu (wielkie)

Świdry (rys. 24 i 25).

Najprostszemi organami flankowania są rowy, dające stano­wisko dla strzelców, czyli rowy strzeleckie. Są one najelementarniejszą częścią pozycji, gdyż dają jednocześnie stanowisko i pry­mitywną osłonę. Przez całą historję fortyfikacji przewija się rów strzelecki i choć np. na Zachodzie bronią flankującą jest dziś prawie jedynie k. m., tern nie mniej rowy strzeleckie nie straciły swego znaczenia, będąc najprostszym wyrazem prymitywnej osłony dla piechoty, która, jako siła manewrująca, wciąż jest potężną i jedyną. Rów strzelecki charakteryzuje jego narys i profil; obie te cechy powinny odpowiadać zasadniczym wymaganiom fortyfikacji.

Narys powinien przedewszystkiem umożliwiać flankowanie. Wymaganie to stawiała fortyfikacja jeszcze przed Vaubanem, rozwiązując je jednakże za pomocą szablonów geometrycznych — teren dostosowywała do szablonu. Został ułożony cały szereg figur geometrycznych, posiadających te lub inne wady (biorąc abstrakcyjnie). Dziś, zrywając z szablonem, dostosowujemy narys do terenu. Uważając, że najwygodniej i najskuteczniej, jest flankować teren mniej więcej jednego poziomu, prowadzimy rowy śladem warstwic. Rowy takie są również trudniej dostrzegalne i ułatwiają własną obserwację wzdłuż rowów (spełnienie warunków obserwacji).

Rów strzelecki powinien uwzględniać czołową obronę dla wzmożenia w razie potrzeby obrony ogniem flankującym, nawet w narysie część przeznaczona dla czołowej obrony będzie większa, gdyż wiemy, że przy obronie ogniem flankującym możemy osią­gnąć maximum ognia przy minimalnym froncie. (Ma 4 m. frontu otrzymuje się 500 kul na minutę, czyli ogień plutonu). W ten sposób będąc w zgodzie z ideą flankowej obrony, projektujemy linję rowów strzeleckich, zasadniczo równolegle do frontu przypuszczalnej obrony, wykorzystując załamania terenu dla umieszczenia organów flankowania.

Jednolite odcinki rowów strzeleckich będące stanowiskami dla drużyny bojowej, lub najwyżej plutonu, posiadają figurę, często przypominającą dawne geometryczne figury fortyfikacyjne.