O ile trasa dokonywa się w tempie pośpiesznem, wówczas w rowach strzeleckich bywa zaznaczana krawędź ściany przedniej, w rowach łącznikowych zaś oś rowu. Taką trasę należy bezpo­średnio przed samą robotą uzupełnić, zaznaczając obie krawędzie wykopu (do szerokości dna rowu i stopnia dodać spadek szkarp), załamania, poprzecznice, wyjścia, system odwadniania, wymijalnie i t. p. Następnie rozstawia się robotników przeciętnie co 3—4 kroki, bacząc, by granice były odrazu dość wyraźnie zazna­czone, w celu uniknięcia wszelkich nieporozumień. Należy zwró­cić uwagę, żeby przy załamaniach nie było odcinków nie obsa­dzonych (rys. 81).

Przed rozpoczęciem robót należy wydać zarządzenia, celem ochrony i należytego wykorzystania darniny i celowo skierować sypanie ziemi na przedpiersia i zaplecza w ten sposób, by jaknajprędzej uzyskać potrzebne ukrycie, oraz żeby ewentualne roz­szerzanie rowu nie zmuszało przesypywać nasyp powtórnie.

Należy zabezpieczyć się przed podkopywaniem się pod ściany, spowodowanem jakiemś bezwiednem dążeniem do prosto­padłych ścian.

Tego rodzaju wskazówki należy wydać podoficerom przed przystąpieniem do roboty.

Podprowadzenie robotników do roboty powinno się odby­wać w porządku, prawidłową kolumną, żeby uniknąć wydeptania na całej przestrzeni roślinności i w ten sposób zdemaskowania robót: wszelki ruch należy skoncentrować na specjalnych drogach i ścieżkach, które później łatwiej jest zamaskować.

W czasie pracy należy co godzina zarządzać 10 min. przerwę; co 3 godz. — 30 min. wypoczynek. Ludność cywilna otrzymuje odpoczynek na czas posiłku.

Jest to nadzwyczaj wolna robota, którą można przyśpieszyć pracą na dwie zmiany. Praca sapą podwójną jest oczywiście szybsza, niż pojedynczą (zwiększa się ilość zatrudnionych jedno­cześnie ludzi). W obu wypadkach należy używać narzędzi o krótkich trzonach.

Przy pracy sapą pojedyńczą każda partja składa się z podoficera-komendanta sapy i 4 żołnierzy podzielonych na półpartje po 2, zmieniających się co jeden metr. Robota bez przerwy wymaga 2-ch podoficerów i 12 żołnierzy, t. j. 3 partje po 4 żołnierzy, zmieniające się co 8 godz. W każdej półpartji jest N° 1 i 2.

Saper N° 1 posiada oskard o krótkim trzonie i krótką łopatkę, oraz szablony dla zachowania wymiarów rowu strzeleckie­go, lub łącznikowego.

Saper N° 2 ma zwykłą łopatę.

Prócz tego partja ma zapasowy oskard i łopatę, oraz 5 kołków. Podoficer śledzi dokładne przestrzeganie kierunku i wymia­rów. Ma początku pracy każdej półpartji zaznacza kołkiem początek roboty. O ile zawczasu nie była przeprowadzona trasa, wytycza kołkami wewnątrz wykopu kierunek, według wskazówek oficera.

Saper N° 1 pracuje na czele, kopiąc na ostatecznej głębokości i szerokości. Początkowo skulony lub klęcząc, robi dwie prostopadłe bruzdy na głębokość ostrza oskarda wzdłuż ścian wykopu od dna do połowy wysokości, zachowując, o ile trzeba, stopień strzelecki. Wykopuje łopatką ziemię zawartą między bruzdami i odrzuca ją między kolanami za siebie. W ten sposób oczyszcza wykop w dolnej połowie do żądanej głębokości. Następnie zadaje dwa uderzenia oskardem w połowę górną, two­rząc przedłużenia tych bruzd do powierzchni ziemi i powoduje kilkoma uderzeniami oskarda osypanie całej górnej warstwy. Osypaną ziemię wypycha między nogami za siebie. W ten sposób posuwa się on skokami po 40 — 50 cm. Powinien on przytem możliwie często sprawdzać wymiary wykopu.

W połowie zadanego odcinka saperzy N° 1 z Ne 2 i N° 3 z N° 4 mogą zmienić miejsca.

Prócz tego posiadają oni odpowiednie szablony, rezerwową łopatę i oskard oraz 5 małych kołków.

Prowadzenie wykopu i zmiana odbywa się na tych samych zasadach co przy sapie pojedynczej.

Rys. 83 daje pojęcie o pracy sapą pod ogniem.

W tym celu wybieramy dla k. m. stanowiska w odcinkach rowów, flankujących dłuższe lub ważniejsze odcinki frontu lub broniących dojść lub ciaśnin (np. mostów, ulic, przejść w górach i t. p.) Klasyczne wykorzystanie k. m. będzie naprzykład przy narysie rowów strzeleckich „w piłę" lub na ślepych odcinkach.

Zabezpieczenie przed ogniem osiągniemy przedewszystkiem przez usunięcie stanowisk k. m. ze strefy szczególnie rażonej (głównych stanowisk strzeleckich, t. zw. równoległej). Będzie to albo wysunięcie naprzód, lub cofnięcie w tył o 150 — 200 m., baczyć jednak należy by to zabezpieczenie przed ostrzeliwaniem nie odbyło się kosztem dobrego ostrzału: przedewszystkiem powinno się k. m. należycie wyzyskać, a następnie zabezpieczyć go.

Na odcinkach frontu zachodniego narażonych na szczególnie silny ogień huraganowy, jako stanowiska dla k. m. służyły zwykłe leje, z oczyszczonem nieco przedpiersiem, dla umożliwienia strze­lania we wszystkich kierunkach (patrz fortyfikacja „lejów" w części taktycznej).

Pozatem można zabezpieczać k. m., umieszczając go w schronie, wytrzymałym na pociski artylerji (betonowym). O ile stanowisko k. m. nie jest typu schronu, należy przy każdem odkrytem sta­nowisku budować schron dla obsługi i samego k. m., dający ukrycie w okresie ostrzeliwania przez artylerję, pozwalający natych­miast po ukończeniu ostrzeliwania rozwinąć intensywny ogień przeciwko nacierającym falom przeciwnika.

Ciężkie schrony dla k. m. wkraczają w dziedzinę teorji schronów (patrz rys. 175) na tym miejscu zajmiemy się jedynie odkrytemi stanowiskami k. m. Przytym będą to stanowiska dla c. k. m. — 1. k. m. i r. k. m. chociaż mają również poważne znaczenie mogą się obyć bez specjalnych stanowisk: wy­starczy odpowiednie wyrównanie i skopanie przedpiersia, doko­nane przez obsługę k. m. Dla wypracowania regulaminowego profilu niezbędne są pewne dane, jak przedewszystkiem, wysokość

1) Stanowisko dla k. m. wyniesione (rys. 84. 85.)

2) Stanowisko w rowie strzel. (rys. 86.)

Stanowisk dla k. m. może być znacznie więcej, niż samych k. m., gdyż w razie potrzeby możemy je sprowadzać na zagrożony

a) ze schronu bojowego betonowego dla k. m. ze strzel­nicą ab; wystający nad stropem peryskop pozwala obserwować najbliższą okolicę,

b) z betonowanych stołów P i P1 z obu stron schronu; każdy stół znajduje się na kilka centymetrów poniżej poziomu terenu, ma kształt trapezu dla łatwiejszego manewrowania dla strzelca i ładujących, którzy stoją na stopniach B. i B1.

c) podziemny schron, dobrze zabezpieczony na fundametach betonowych. Wchodzi się doń przez 2 pochylnie, wychodzące z sąsiedniego rowu łącznikowego. Jest przewidziane również po­łączenie dla łatwiejszej komunikacji między komorą dolną dla załogi, a górną bojową, oraz ze stanowiskami odkrytemi. W ten sposób obsługa k. m. może w okresie bombardowania ukryć się w głębokim schronie; w razie potrzeby posterunek w schronie