Przestrzenie, które nie mogą być należycie bronione zapomocą ognia, czy to flankującego, czy czołowego, jak np. głębokie parowy przed frontem, poddaje się bombardowaniu z miotaczy bomb, lub zakłada się polami minowemi (fugasy).

Ze względu na bliski strzał (300 — 1000 m.) nie należy zbytnio oddalać stanowisk miotaczy bomb od pierwszej linji.

Ponieważ miotacze bomb łatwo się demaskują, należy zaw­czasu przygotować pozycję zapasową.

Ze względu na różnorodność kalibru nie można ustanowić regulaminowego stanowiska; poniższy rysunek wyobraża stano­wisko miotacza bomb używane w armji rosyjskiej (rys. 97).

Płaszczyzna ustawienia miotacza bomb powinna być nachylo­na ku przodowi o jakieś 30 cm. Przy miotaczach bomb konieczne są schrony dla obsługi, która z ukrycia powoduje wystrzał. Rów­nież i zapas pocisków powinien być zabezpieczony, gdyż miotacze bomb są bronią bardzo niedoskonałą (robią się ze starych armat i t. p.) i często dają przedwczesne wybuchy. Dla uniknięcia stra­ty bomb i przyśpieszenia celowania należy zorganizować obserwa­cję w ten sposób, by mieć stanowiska obserwacyjne z obu stron.

Ze względu na stromy tor pocisku, umieszcza się często miotacz bomb pod ścianą przeciwległą, żeby mieć możność strze­lania pod kątem 40° i więcej (rys. 97, 98).

Belgijskie stanowisko dla miotacza bomb jest w wykopie na­chylone pod kątem 18° ku przodowi. (rys. 90).

Wymiary platformy zmieniają się zależnie od kalibru mio­tacza bomb. Dla średniego (58 i 70 mm.) — 2,25 m. x 2,25 m. dla ciężkiego (90 mm.) — 3 m. x 3 m.; zagłębienie ku przodowi: dla średniego 0,75m. dla ciężkiego 1,05 m.

Do stanowisk dla miotaczy granatów stosują się te same zasady co do stanowisk dla miotaczy bomb, z tym że są one znacz­nie mniejszych rozmiarów niż podane poprzednio.

Wymagają one rozszerzania stopnia strzeleckiego do szero­kości 1 m. zamiast 0,40 m.

Dla większej wygody rzucających granaty, można wkopać stopnie o 0,40m. wyżej od stopnia strzel.; w tym celu również wykorzystuje się poprzecznice japońskie.

Zależnie od rozmieszczenia oddziałów na pozycji należy wy­budować ustępy, w ilości do 2 na pluton. O ile czas pozwala buduje się ustępy zakryte, chroniące od odłamków i niepogody. Ustępy odchodzą od rowów łącznikowych i nie powinny być da­lej niż 50 m. od skrajnych obsługiwanych odcinków. Służba zdro­wia powinna pamiętać o stałem dezynfekowaniu dołów, które w razie przepełnienia należy zasypać zupełnie.

Poniższe rysunki podają wzory ustępów (rys. 100 i 101).

Jako naczelną zasadę robót fortyfikacyjnych należy posta­wić zasadę, że odwadnianie nie powinno być nigdy zaniedbane.

Przy opracowaniu systemu odwadniania należy zbadać prze­puszczalność gruntu, oraz brać pod uwagę spadek terenu. O ile zagraża zalanie wodą, spływającą z wyższych części terenu (grunt nieprzepuszczalny lub spadek stromy) wówczas budujemy rowki odpływowe, które wszelką wodę, spływającą z wyższych części terenu zbierają, skierowują na krańce od środka i odprowa­dzają nazewnątrz. W ten sposób rowom zagraża jedynie woda, pochodząca z powierzchni rowów i pasa między rowkiem odpły­wowym, a rowem (rys. 102).

Wodę z rowów skierowujemy zapomocą rowka wykopanego pod ścianą przeciwległą rowu lub pośrodku dna (rys. 103) (wówczas na dnie rowu leżą ściółki) w najniższe miejsca rowów

W rowach strzeleckich i w kanale doprowadzającym do studni (wyprowadza go się zwykle za poprzecznicą) powinien być spadek 0,01 — 0,05.

Dren, odprowadzający wodę za rów jest sporządzony z faszyny lub grubego żwiru i powinien być poprzedzony studzienką, w któ­rej zatrzymują się części stałe. Studnie można urządzać z ko­szów (rys. 105).

Roboty odwadniające powinny być projektowane zanim nastąpi udo­skonalenie rowu strzeleckiego, t. j. wykopanie do profilu normalnego, i wykonane jednocześnie z ostatecznem wykończeniem rowów.

W pewnych wypadkach należy przewidzieć ewentualne użycie pomp.

Wszelkie roboty ziemne powinny być w zasadzie odziane bez względu na rodzaj gruntu (chyba, że grunt skalisty). Przy odziewaniu należy starać się przedewszystkiem odziać ściany naj­bardziej narażone na osypywanie się. Należy unikać używania, jako odzieży, materjałów, dających w razie trafienia pocisku nie­bezpieczne odłamki, wreszcie takich, które w razie zburzenia ba­rykadują rów.

Rozpatrzymy następujące odzieże:

1) Pod względem ceny darnina jest najtańszą odzieżą. Murowanie jednak darniną wymaga dużego nakładu czasu i ro­bocizny. Stosuje się ją przeważnie przy układaniu przedpiersia (w rowach strzeleckich i w stanowiskach c. k. m.), oraz, jako materjału dla naprawy i łatania wyłomów, poczynionych przez artylerję.

Darniny używa się pod postacią cegiełek grubości 0,12 m. powierzchni 0,30 m. x 0,30 m. i 0,30 m. x 0,40 m. Cegiełki te kła­dzie się naprzemien. wszystkie trawą do dołu, przymocowując co 2—3 warstwy każdą cegiełkę drewnianemi szpilkami. Dolną warstwę zagłębia się do połowy, t. j. do 0,06 m. wykopując t. zw, rowek posadowy. Ostatnią warstwę kładzie się trawą do góry (dla maskowania). Pod żadnym pozorem nie należy stosować tape­towania ścian darniną, gdyż taka odzież w razie deszczu odpada