piero na miejscu montuje się schron, wreszcie jako płyty, zabez­pieczające wejście do schronów podkopowych, lub służące, jako warstwa detonująca nad schronem podkopowym dla zmniej­szenia warstwy ziemi rodzimej.

Wojna obecna wykazała:

1) że w schronach, zbudowanych z oddzielnych płyt, te ostatnie przy silnym ogniu artyleryjskim oddzielały się i nawet ześlizgiwały wskutek wstrząśnień,

2) że schrony niewielkich rozmiarów z jednolitego betonu wskutek wstrząśnień były wgłębiane w ziemię, a często nawet przewracane,

3) że nawet w nietkniętych schronach niewielkich rozmia­rów załoga często ginęła wskutek silnego wstrząśnienia,

4) że najniebezpieczniejsze dla schronów są podjechania po­cisków, a wskutek tego są niezbędne podłogi z betonu,

5) że wejścia należy projektować, jako wylotnie (otwarte z obu stron, jak na rys. 167),

6) że wreszcie jedynym materjałem, dającym pełną gwa­rancję, jest żelbeton.

Należy przeto budować schrony średnich rozmiarów (na 10— 20 ludzi), jako jednolite bloki żelbetonowe o podłodze żelbetonowej i głębokich fundamentach, mocno osadzonych w terenie z małemi oknami.

O ile jest obawa intensywnego ostrzeliwania zapomocą naj­cięższej artylerji, należy dać przedewszystkiem grubość stropu 1,70 m. — 1,95 m., zabezpieczając go ponadto warstwą sprężystą (piasek) i warstwą, powodującą przedwczesny wybuch (beton). Za­miast warstwy sprężystej można używać pustych komór o 15 cm. wysokości. Pierwszy sposób był stosowany przez armję francuską— drugi przez niemiecką.

Przytem należy jeszcze raz podkreślić ważność starannego wykonania: konstrukcje żelbetonowe Antwerpji nie wytrzymały artylerji niemieckiej jedynie dlatego, że były niedość starannie wykonane.

Beton charakteryzuje stosunek poszczególnych objętości cementu, piasku, szutru; powinien on być taki, by zaprawa be­tonowa zapełniała szczelnie próżnię między kamieniami. Sto­sunek ten często zamieniamy danemi ilościowemi na 1 m.3 be­tonu stężałego: cementu w kg., piasku i szutru w m.3, gdyż w handlu cement sprzedaje się zwykle w workach 50 kg., piasku zaś i szutru dostarcza się taczkami, których objętość może być zawczasu określona (35 — 75 cm.3).

Pręty określa się wagą metalu na 1 m.3 betonu.

a) Beton niemiecki:

Cement 275 kg.

piasek 0,400 m.3,

szuter 0,800 m.3,
czyli 1: 2: 4 (o ile zaś chodzi o lepsze przyleganie do prętów, to 1: 2: 2).

Pręty — średnio 80 kg. na 1 m.3, w częściach narażo­nych 120 kg.

b) Beton francuski:
    (t. zw. fortyfikacyjny).

Cement 400 kg.

piasek 0,300 m.3,

szuter 0,900 m.3,
czyli 1: 1: 3. Wody bierze się około 150 litrów, prętów 80 kg.

Beton zwykły (komercyjny) używany również w fortyfi­kacji dla części mniej narażonych:

Cement 300 kg.

piasek 0,400 m.3,

szuter 0,800 m.3,
czyli 1: 2: 4.

c) Beton belgijski:

Cement 400 kg.

piasek 0,400 m.3,

szuter 0,900 m.3,
czyli 3: 4: 9.

Prętów 70 kg. na 1 m.3 betonu.

Dla mniej narażonych ścian używa się chudszego betonu z 250 — 300 kg. cementu na 1 m.3 i z 40 kg. metalu na 1m.3.

Najlepsze wyniki w czasie wojny dał beton francuski (for­tyfikacyjny).

Poszczególne materjały składowe winny odpowiadać specjal­nym warunkom:

cement: należy używać cementu portlandzkiego (wolno tężący), nie zwietrzałego i nie zawierającego grudek; w dotknięciu powinien być, jak mąka i koloru sinawego. Cement podejrzany należy zużywać na podłogi schronów. Pod koniec wojny był w użyciu t. zw. „cement lany" używany tak samo, jak portlandzki, o znacznie szybszem tężeniu;

piasek: najlepszy jest krzemionkowy; powinien być czysty i nie zawierać domieszek gliny (wtym celu należy go wymyć); po­winien pod palcami skrzypieć. Ziarna powinny być utrzymane w granicach od 2 mm. do 1 cm.

szuter, kamienie, gruby żwir, tłuczeń: najlepsze są z twar­dych skał (granit, bazalt, porfir); należy unikać wapniaków i pias­kowców; można używać kamyków rzecznych lub rozbijać duże kamienie na miejscu. Przed użyciem należy je starannie wypłu­kać. Używa się szutru o wymiarach 2 cm. — 7 cm.: im większy blok betonu — tern grubsze mogą być w nim kamienie;

pręty: używa się prętów okrągłych ze stali b. miękkiej o średnicy 10 — 20 mm. Można używać cieńszycn lub nieco grubszych, zachowując jednak przepisową wagę ogólną na 1 m.3. Jedynie w braku okrągłych można używać prętów o przekroju kwadratowym lub szyn (często używa się jednej lub dwóch warstw szyn, nie mogą one jednak ściśle przylegać do siebie, gdyż wów­czas beton rozdziela się na dwie części, nad i pod szynami, i nie jest jednolity). Uzbrojenie jednak takie posiada inną amplitudę i szybkość drgnień, jak beton, który wskutek tego oddziela się (regul. niem. z czerwca i grudnia 1916 r. surowo zabraniał używa­nia teówek i szyn). Pręty mogą być zardzewiałe byle tylko nie były pokryte łuską z rdzy. Należy pamiętać, że nadmiar żelaza pozbawia żelbeton jednolitości, a przez to osłabia jego wytrzy­małość;

woda: nie powinna zawierać domieszek mineralnych.

Należy przedewszystkiem zgromadzić i przygotować na miej­scu wszystkie potrzebne materjały, włączając w to i wodę.

Po odkopaniu jamy należy najpierw wykonać deskowanie, stosownie do formy projektowanego schronu, dając odpowiednie podpory wewnątrz: będzie ono wykonane podobnie do schronu na jarzmach, z tą różnicą, że rozpiętości desek sufitu i odległości słupów w jarzmach mogą być znacznie większe, zastrzały zaś mniej solidne.

O ile deskowanie niema pozostać na przyszłość, jako obicie ścian wewnętrznych, należy je posmarować czarnem mydłem, że­by uniknąć przylegania cementu.

Deskowanie pozostawia się częstokroć, jako ochronę przed odpryskami betonu; ten sam rezultat można osiągnąć, dając od spodu siatkę metalową, lub warstwę szyn odległych od siebie o 20 cm.

Dla przygotowania masy betonowej służą specjalne beto­niarki, o ile ich zaś niema, postępuje się w sposób następujący.

Na płaszczyźnie z desek miesza się piasek z cementem. Po otrzymaniu jednolitej masy dolewa się wody i miesza się nadal, aż do otrzymania ciasta o takiej wilgoci, żeby dało się ugniatać w ręku; kula z ciasta ściśnięta powinna wydzielić wodę, a będąc średnicy 3—4 cm., rzucona z metrowej wysokości rozpłaszczyć się, nie dając jednakże rysów.

Tak przyrządzoną masę miesza się z odpowiednią proporcją wypłukanego szutru (wilgotnego nie mokrego) dopóki się nie otrzyma betonu jednolitego o wilgoci ziemi ogrodowej.

Zbyt mokry beton utrudnia ubijanie, zbyt suchy powoduje szybkie tężenie, wskutek tego poszczególne warstwy trudniej się łączą ze sobą i beton po stężeniu nie jest jednolity.

Należy nakładać poziomo warstwy 15 cm. grubości i ubijać je zapomocą 15 kilogramowej baby. O ile budujemy pochylnie, możemy dopuścić nachylenie 1/4. Zawczasu należy przygotować pręty. O ile nie wystarcza długość prętów, należy je sztukować z tym warunkiem, żeby się pokrywały na długości 30 razy wzię­tej średnicy. Pręty powinny być zakończone hakami o otworze 4 lub 5 razy wynoszącym średnicę.

Prętów w pułapie używa się pod postacią krat poziomych o bokach 10 cm. (o ile są średnicy 10 — 20 mm.), układanych co 15 cm.

Używanie cylindrycznych krat w stropach, jak np. na rys. 166 nie jest pożądane, ze względu na nastręczające się trudności w nakładaniu warstw. Kraty między sobą muszą być połączone strzemionami.

Pręty w żelbetonie wogóle mają za zadanie nadać mu zdol­ność rozciągania, to też w technice cywilnej w belkach i płytach poddanych zginaniu, używa się ich w części dolnej; w technice wojskowej mamy do czynienia z gwałtownemi wstrząśnieniami, dlatego też należy uzbroić całą płytę.

Prętów w ścianach (o średnicy 20 mm.) używa się pod postacią: 1) krat poziomych, jak w pułapie, 2) kraty takiej samej pio­nowej i 3) dwóch rzędów prętów odległych między sobą o 30 cm. i odległych od płaszczyzny zewnętrznej o 15 i 30 cm.

Zadaniem uzbrojenia w ścianach będzie: sprzęgnąć ściany z po­dłogą i stropem w jedną doskonałą całość; pręty muszą być wo­bec tego dostatecznie przedłużone w obie strony.

Ostatnią górną warstwę stropu robi się z betonu tłustego (600 kg. cementu na 1 m.3).

Pod koniec wojny armja niemiecka stosowała z bardzo dobremi wynikami uzbrojenie nierównomierne: kilka krat w górnej części stropu (warstwa detonująca), jedna lub 2 w dolnej (zwięk­szają wytrzymałość żelbetu na gięcie). W pewnych wypadkach dawano jeszcze jedną pośrodku. Ściany budowano analogicznie (patrz rys. 167). O ile jest mało prętów, wówczas należy przedewszystkiem uzbroić górną część stropu, oraz sprzęgnąć strop ze ścianami.

Betonowanie należy prowadzić bez przerwy; o ile nastąpi przerwa dłuższa nad 3 godziny, przed nowem zaczęciem należy starą powierzchnię uczynić możliwie nierówną, dokładnie wymyć wodą i przed betonowaniem polać czystym cementem, rozpro­wadzonym w wodzie.

Robót betonowych nie należy poddawać pod działanie wiatru, słońca i mrozu.

Deskowanie i rusztowanie wewnętrzne można zdjąć naj­wcześniej po upływie 10 - 18 dni, choć beton tężeje znacznie dłużej jeszcze.

Ze względu na wagę materjału (materjał na 1 m.3 może przynieść 80 ludzi, zaś na jedno miejsce leżące trzeba liczyć —9 m.3 betonu, na miejsce siedzące 4 m.3) wygodniej jest wy-

Dla lepszego zamaskowania schronów betonowych dobrze jest urządzać je w szopach lub istniejących domach.

Budowa schronów pierwszej linji w obliczu nieprzyjaciela nie może odbywać się normalnie i z konieczności należy stoso­wać system oddzielnych płyt żelbetonowych (60 x 30 x 7 cm.3). Dla trwałości takich schronów należy w płytach zostawiać otwory (4 na większych, 2 na mniejszych bokach), przez które przepro­wadza się pręty, uzyskując w ten sposób jednolite uzbrojenie. Płyty łączy się cementem.

Przy budowie schronów betonowych należy podzielić robot­ników na partje według następujących czynności:

1) przygotowanie betonu, 2) transport, 3) układanie warstw, 4) ubijanie, 5) uzbrajanie. Średnia wydajność oddziału z 40 ro­botników w normalnych warunkach frontu: 2 m.3 na godzinę. Roboty dodatkowe, jak kopanie jamy, deskowanie, maskowanie zajmują drugie tyle czasu, co właściwe betonowanie.

Poniższa tabliczka podaje grubości ścian i stropu, zabezpie­czające od kal. 15 cm. według regulaminów belgijskiego i nie­mieckiego; cyfry są znacznie mniejsze od podanych na początku rozdziału według regulaminu francuskiego, który nie każe scho­dzić poniżej 1,20 m.

Regulamin francuski podaje również następujące cyfry dla stropu, oraz dla ścian wystawionych na ogień:

Istniejące piwnice z cegły można dostatecznie zabezpieczyć, dając im warstwę piasku i płytę żelbetonową według tablicy po­niższej:

Rys. 168 i 169 dają pojęcie o deskowaniu.

Rys. 170 i 171 dają pojęcie o rozmieszczeniu prętów w stro­pie, ścianie i pochylni.