Rys. 172 — 175 dają typy schronów betonowych i żelbeto­nowych.

Pod koniec wojny szerokie zastosowanie u Niemców zna­lazły schrony betonowe dla k. m. ze stanowiskiem odkrytem na wierzchu. K. m. do ostatniej chwili były ukryte w schronie; za-

Dwojaki może być sposób zabezpieczenia schronu przed działaniem pocisku: jeden, to dać mu wytrzymały pancerz, któ­rego nie przebije eksplodujący pocisk — będą to schrony wyko­powe, z których tylko betonowe dają istotną gwarancję; drugi sposób — umieścić schrony w ziemi tak głęboko, żeby się znaj­dowały poza sferą działania pocisków z zapalnikiem opóźnionym— warstwa ziemi rodzimej nad stropem wynosi dla kalibru 155 mm. i 210 mm.— 6 m. (4,50 — 5 m. w skale), dla kalibru 305 mm.— 380 mm. - 8 do 9 m., i dla kalibru 420 mm. — 12 do 14 m.

Schrony takie będą się budowały nie jak poprzednie z po­wierzchni, lecz sposobem górniczym przez podkopywanie; będą to t. zw. schrony podkopowe, znane w regulaminie rosyjskim pod nazwą „lisich nor".

Zalety tego schronu są następujące:

       mała ilość wymaganego materjału;

       dobre ukrycie w terenie.

Główne wady są następujące:

uwarunkowanie schronu od poziomu wody zaskórnej;

powolność roboty.

Schron podkopowy jest to chodnik podziemny, w którym są umieszczone prycze do spania, lub też — z którego odchodzą, jako odnogi specjalne, boczne cele, przeznaczone na pomieszcze­nia dla ludzi. Chodnik ten łączy się z powierzchnią ziemi za pomocą najmniej 2 wyjść, poprowadzonych stromo pochylnią. Przy dużych schronach liczy się na każde 15 m. schronu jedno wyjście. Schrony te projektuje się na całą jednostkę, przeważnie na pluton, najmniej 1/2 plutonu. Kilka takich schronów, połączo-

Wojna obecna wykazała konieczność specjalnego wyjścia, na wypadek niespodzianego zajęcia rowów strzeleckich przez nie­przyjaciela. Wyjście to powinno być najstaranniej ukryte, pro­wadzone gdzieś z boku, z możliwie łagodnym spadkiem (żeby można było szybko wyjść ze schronu). Wyjście to prowadzi naj-

Prócz tego schrony powinny być połączone ze stanowiskiem obserwacyjnem, mogą posiadać peryskop oraz muszą mieć sy­stem alarmowy.

W konstrukcji schronów podkopowych trzeba rozróżniać: pochylnie lub szyby i izbę schronową.

Charakteryzuje je przekrój w świetle oraz spadek.

Wysokość pochylni w świetle 1,85 — 2,00 m. Spadek po­winien być możliwie najbardziej stromy: 2/3 — 1/1.

W armji niemieckiej były używane większe spadki: 3/2 a na­wet 2/1, wyjście jednak w takim wypadku jest nadzwyczaj utru­dnione.

O ile schron znajduje się na stromem wzgórzu, wówczas pochylnie prowadzimy chodnikiem o słabym spadku.

Na pochylnie używa się I-o ram ciesielskich o wy­miarach w świetle 1,95 x 1,00 m.2, wymiary drzewa: 15 x 10 cm.2 próg, 15x15 cm.2 słupiec, 15x22 cm.2 kaptur; rzadziej ram o wymiarach w świetle 1,50 x 1,00 m.2, wymiary drzewa 11x9 cm.2, 11 x 11 cm.2, 11 x 16 cm.3; na oszalowanie używa się desek grubości od 4 — 5 cm. przyczem przelot między ramami wynosi przeciętnie 60 cm.; II-o ram holen­derskich w świetle 1,85x1,00 m.2 wy­miary desek 22 x 8 cm.2 (próg i słupce) i 21 x 11 cm.2 (kaptur); III-o ram be­tonowych. Ramy ciesielskie mają tę wyższość nad holenderskiemi, iż dając nie­co większą wytrzymałość, wymagają mniej materjału i dają się zakładać w najsłab­szym gruncie. Ramy holenderskie są za to łatwiejsze do wykonania i szybciej się je zakłada; używa się ich w razie obfitości desek. Ramy betonowe były używane pod koniec wojny tylko na próbę.

Ponieważ samo wyjście jest narażone, znajdując się stosun­kowo płytko, przeto daje mu się zabezpieczającą płytę betono­wą (rys. 177), warstwę szyn lub kamieni, powodujących wcześ­niejszą eksplozję (rys. 178).

Rys. 179 przedstawia działanie eksplozji na pochylnię. Jak widzimy, ciśnienie rozkłada się na 2 zasadnicze siły: jedną—dążą­cą do zgniecenia ramy, drugą—do obalenia jej w jedną lub dru­gą stronę.

W tym celu wzmacnia się pochylnie, dając zastrzały R, listwy poprzeczne e (rys. 180) i wzmocnienia wewnętrzne (rys. 181).

Przy stromym spadku zastrzał R powinien opierać się swym

Ramy muszą szczelnie przylegać do ścian tak, żeby nie było wolnej przestrzeni między ramą, a ścianą ziemi.

Ramy w pochylni zakłada się albo pionowo (rys. 182), albo prostopadle do pochylni (rys. 183).

W tym ostatnim wypadku dla uzyskania dostatecznej wyso­kości pochylni można używać mniejszych ram (wysokość 1,30 do 1,50 m., szerokość 1 m.). Dodatnią stroną ram prostopadłych do pochylni jest również to, że siła składowa, działająca prostopadle do pochylni, jest skierowana wzdłuż słupców ramy, co jest oczywiście o wiele korzystniejsze. Natomiast zakładanie tych ram, szczególnie w gruncie lekkim, jest znacznie trudniejsze, niż ram pionowych.

Szybów używa się głównie dla przewietrzania. Brak jednak czasu, lub warunki miejscowe (np. przy stanowiskach obserw.), mo­gą zmusić do budowy wejść przez szyb. Używa się wówczas przeważnie ram ciesielskich 1,04 m. x 1,04 m. lub 1,50 m. x 1,00 m. Nie należy zapominać w szybach o wzmocnieniach wewnętrznych.

Jako właściwe pomieszczenie załogi służą izby schronowe.

Bywają one podwójne lub pojedyncze, z bocznemi celami lub bez.

W izbach podwójnych rozróżniamy 2 oddzielne izby na 2 róż­nych poziomach, położone równolegle do siebie. Izby bez cel bocznych są zbudowane, jako chodnik główny (wymiarów w świe­tle 1,95 x 2 m.2), pozwalający na ustawienie dwupiętrowych prycz.

Izby z bocznemi celami są to chodniki wymiarów 1,95 x 1,00 m.2 z odnogami (celami) wymiarów 1,95 x 2,00 m.2

Rys. 184, 185, 186 dają powyższe typy w planie.

Rys. 187 i 188 dają przekroje izb schronowych bez cel bocznych.

Rys. 189 daje jako przykład ramę zwykłą galerji głównej (regulamin francuski).

Kopanie schronu rozpoczyna się i prowadzi od pochylni; na każdą pochylnię przeznacza się 3 partje, pracujące po 8 godz. pracy lub 4—po 6 godz.; ten ostatni sposób jest znacznie lepszy.