Skraj lasu powinien mieć narys, poddający się flankowaniu ze stanowisk równoległej ubezpieczeń, roboty przygotowawcze mają za zadanie osiągnąć taki narys drogą wyrąbania poszcze­gólnych drzewek.

Linja obronna położona w głębi lasu jest poprzedzona szero­kim pasem przerzedzonym, lecz nie wyrąbanym, szerokości do 70 m.

Pasy te powinny tylko umożliwiać ostrzał i obserwację, nie powinny być natomiast dostrzegalne dla obserwacji powietrznej przeciwnika.

Rolę stanowisk ryglowych, ostrzeliwujących skutecznie międzypole i rażących przeciwnika, który się przedarł wgłąb pozycji, spełniają blokhauzy zbudowane w odległości 40 — 70 m., strzela­jące wzdłuż wąskich przesiek (około 5 m.) rys. 221. Blokhauzy są wytrzymałe na kule karabinowe i na granaty ręczne.

Wzór ufortyfikowanej pozycji leśnej daje rys. 222.

Małe laski fortyfikujemy, jako oddzielne punkty oporu. Należy wówczas zabezpieczyć im obronę ze skrzydeł oraz skraj tyl­ny, zaopatrzony w zasieki, wziąć pod ostrzał z następnych pozycyj ewentualnie lasów, o ile takowe są w tyle (żeby utrudnić przeciwnikowi wyjście z lasu) rys. 223.

Małe laski szczególnie się nadają, jako punkty wyjścia dla niespodzianych przeciwuderzeń.

Ze względu na utrudnioną w lesie łączność szczególnej wagi nabiera umiejętny podział pozycji na odcinki bataljonowe i kompanijne.

Małych gaików należy unikać, gdyż ściągają one na siebie ogień przeciwnika, który z łatwością zniesie drzewa i całą pozycję.

Ciaśniny i przeprawy bywają odkryte (np. mosty, groble) i zakryte np. przełęcze górskie i wąwozy.

W rozdziale niniejszym będzie mowa o przeprawach odkry­tych, umożliwiających obronę skrzydłową, podczas gdy zakryte wkraczają w ramy rozdziału następnego t. j. pozycyj górskich.

Obrona może być czynna, gdy przeprawę trzymamy w naszem posiadaniu, i bierna, gdy przeciwnikowi nie pozwalamy z niej korzystać i przebyć przeszkody (porównaj: pozycja głównego opo­ru i pozycja tyłowa).

Rozpatrzymy obronę czynną.

Pozycja będzie otaczała przeprawę łukiem, promień określa się liczebnością garnizonu, pożądane jest oddalenie pozycji dla usunięcia przeprawy z pod ostrzału (rys. 224).

Skrzydła opierają się o przeprawę i są pod ogniem flanku­jącym pozycji za przeprawą.

Bezpośrednio przed przeprawą zakłada się pozycję (ew. rów­noległą), mającą za zadanie przykryć ewentualny odwrót. Za prze­prawą zakłada się pozycję, biorącą pod ostrzał przeprawę i całą przeszkodę. Należy rozbudować sieć komunikacyjną, zbudować dodatkowe przeprawy (mosty czasowe i pontonowe), zabezpieczyć się przed zniszczeniem mostów zapomocą nieprzyjacielskich min

W pewnych wypadkach może zajść potrzeba obrony z 2-ch stron. Mamy wówczas przedmościa dwustronne (rys. 226).

Obrona bierna polega na wzięciu pod silny ogień krzyżowy przeszko­dy i przeprawy. Najwy­godniejszą wówczas po­zycją będzie wysoki brzeg własny i przeszkoda (rze­ka), zwrócona wypukłością w naszą stronę.

Należy wówczas przedewszystkiem zniszczyć przeprawę przy własnym brzegu, by zmusić nieprzy jaciela do naprawy jej pod ogniem, następnie wyjście z ciaśniny zagrodzić sztucznemi przeszkodami, ubez­pieczyć skrzydła i przygotować zawczasu przeciwnatarcie ze skrzy­deł w razie sforsowania przeszkody (rys. 227).

Flotylla rzeczna ułatwia obronę.

Niezbędnem jest oświetlanie przeciwnego brzegu za pomo­cą reflektorów.

O ile przeszkoda jest zwrócona wypukłością w kierunku przeciwnika, wówczas należy odsunąć pozycję od rzeki, by uni­knąć ostrzeliwania wzdłuż przez artylerję przeciwnika rys. 228.

Właściwości wojny górskiej są następujące:

1. Utrudniona łączność.

2. Duża ilość martwych pól.

3. Utrudnione ruchy wojsk ze względu na brak dróg.

4. Utrudnione działanie artylerji.

5. Utrudniona budowa rowów strzeleckich.

6. Utrudnione zwiady, bez których jednak, szczególnie w wojnie górskiej, nie sposób się obyć.

I-o powinno się zorganizować czynną obronę przełęczy i wą­wozów, II-o pokryć stoki wzgórz flankującym ogniem punktów oporu, porozrzucanych po stokach i wzajemnie się podtrzymują­cych, III-o założyć pozycję odwodową (obrona bierna) za przełęczą (rys. 229).

Należy zwrócić uwagę na staranne zamaskowanie pozycji oraz na ustanowienie łączności telefonicznej i optycznej.

Rozmieszczenie artylerji zależy od odległości celów. Dla dalszych celów umieszcza się ją za wzgórzem, dla bliższych na przełęczach, a nawet często bezpośrednio w pobliżu, jeśli idzie o zupełnie bliskie cele (rys. 230).

Przy prowadzeniu wojny o charakterze mniej lub więcej ru­chowym należy pewne punkty zabezpieczyć przed ewentualnym

Punkt taki winien przedstawiać mały obóz warowny, oto­czony ciągłą linją przeszkód o promieniu zależnym od rozporzą­dzanego garnizonu (przeważnie około 1 kompanji). Ma wypa­dek przerwania frontu należy przygotować śródszaniec dla pozo­stałego garnizonu (rys. 231).

Pojęcie o obronie stacji kolejowych daje rys. 232.

Przedewszystkiem konieczny jest tu zamknięty obwód sieci drutów kolczastych. Obronę ogniową prowadzi się z rowów strze­leckich i blokhauzów (rys. 233). O ile jest obawa artyleryjskiego ognia, wówczas obwód rowów strzeleckich oddala się od mostu dla jego bezpieczeństwa (rys. 234).

Przy obronie tuneli zakładamy pozycje dla placówek u jedne­go lub obu wejść, zależnie od tego czy tunel jest krótszy, czy dłuższy (rys. 235 i 236).

W wojnie pozycyjnej, o ile idzie o sforsowanie silnie uforty­fikowanej pozycji przeciwnika, należy zgromadzić na odcinku większe siły własne. W tym celu wybrawszv odpowiedni odcinek (1 1/2 — 2 km.) należy go przystosować, by mógł najlepiej sprostać następu­jącym zadaniom:

1. Ukryte podprowadzenie i rozwinięcie wojsk jaknajbliżej nieprzyjaciela.

2. Ukryte rozmieszczenie rezerw i możność stałego zasila­nia niemi szeregów walczących.

3. Ukryte wynoszenie rannych i uprowadzanie jeńców.

4. Zapewnione współdziałanie artylerji towarzyszącej pie­chocie przez zaopatrzenie pozycji w schrony ciężkie.

5. Bezpieczna i skuteczna obserwacja artyleryjska. Roboty saperskie sprowadzają się do dwóch zasadniczych:

wykonać wypadową równoległą, skąd wyruszają pierwsze fale

Jako równoległą wypadową można przyjąć albo istniejącą równoległą główną, albo, przy większym oddaleniu od przeciwni­ka, odpowiednio rozbudowaną równoległą ubezpieczeń.

Równoległa wypadowa powinna być na odległości 200 — 250 m. od stanowisk nieprzyjaciela, żeby oddziały szturmowe mo­gły bez zatrzymania dotrzeć do celu, oraz żeby w okresie przy­gotowania artyleryjskiego nie ucierpiały od własnej artylerji. Rów­noległa wypadowa musi posiadać bezwzględnie łączność ogniową, idzie równolegle do frontu nieprzyjaciela i jest dostosowana do terenu.