O ile wykorzystujemy równoległą głównego oporu, jako równo­ległą wypadową, wówczas w noc, poprzedzającą szturm, należy zrobić przejścia przez przeszkody: będą to albo szerokie rowy pod prze­szkodami, kończące się wyjściem schodami lub pochylnią, albo też przejścia w przeszkodach szerokości 15 — 20 m. na pluton. Kozły hiszpańskie ustawia się prostopadle do frontu.

O ile nieprzyjaciel jest dalej niż 250 m. wówczas wykorzy­stujemy stanowiska czujek łącząc je między sobą, lub też wy-

Rowy szturmowe są obficie zaopatrzone w wyjścia, nisze dla amunicji karabinowej, granatów ręcznych i wody (rys. 237 i 238).

Polowy plac broni.

Rowy rezerwowe placu broni nie powinny znajdować się zbyt daleko, żeby umożliwić stały dopływ świeżych oddziałów do linji. Pierwsze rowy będą w odległości około 50 m. od rowu szturmowego, następne zaś rozlokowane na odległości 150—200 m. między sobą. Rowy rezerwowe tworzy się, rozbudowując stanowiska istniejące. Będą to rowy pogłębione do 3 m. o szerokości na dnie do 1 m., zaopatrzone w poprzecznice, schrony, oraz przejazdy, potrzebne na wypadek powodzenia szturmu. Rys. 239 daje przykład odcinka placu broni. Żeby zorganizować plac broni, należy rozszerzyć sieć rowów łącznikowych, doprowadzając ich liczbę do 1 na pluton. Ze względu na ukrycie po-

Prócz tego plac broni posiada swoje stanowiska obserwa­cyjne, składy materjałów i narzędzi, punkty opatrunkowe, składy żywności i wody, sieć telefoniczną i optyczną.

Równocześnie dla odwrócenia uwagi przeciwnika buduje się w innem miejscu pozycji fałszywy plac broni o profilu głębokie­go trasowania. Szturm na ufortyfikowaną pozycję znacznie może ułatwić staranne i zręczne rozpoznanie inżynieryjne. Rozpoznanie takie ma na celu zbadanie taktycznych cech terenu, charakteru pozycji nieprzyjaciela, głównej idei obrony, charakteru przeszkód oraz stopnia udoskonalenia rowów strzeleckich.

Rozpoznanie takie prowadzą oficerowie-saperzy, zaznajamia­jąc się z ogólną sytuacją ze stanowisk obserwacyjnych artylerji i następnie na miejscu poznając szczegóły.

Rozróżniamy 2 sposoby przeprowadzenia linij telefonicz­nych: a) wzdłuż ściany rowu strzeleckiego lub łącznikowego, b) w rowkach specjalnych.

Przy większym rozbudowaniu pozycji stosujemy tylko pier­wszy sposób.

Przewodnik telefoniczny przymocowuje się do palików wbi­tych przy ścianie rowu i zaopatrzonych w regulaminowe szpulki. Przewodnik winien być w odległości kilku cm. od ściany rowu i 15 — 75 cm. od dna rowu, by unikać zaczepiania go butami (o ile mniej niż 15 cm.) lub bronią (o ile więcej niż 75 cm.). Zamiast palików można używać deseczek przytwierdzonych do

ściany rowu. Pozwala to pogłębiać rów, nie osłabiając linji. De­seczka może wisieć na drucie, przymocowanym na powierzchni ziemi (rys. 240). W żadnym razie nie można prowadzić przewodnika wprost rowkiem przy ścianie rowu.

Przy skrzyżowaniu rowów należy prowadzić przewodnik pod ziemią w rurze drewnianej lub nad ziemią wzdłuż żerdzi, która chroni przewodnik od przerwania.

Należy unikać uziemnień w pobliżu pierwszej linji. W pro­mieniu 3 km. od nieprzyjaciela używać należy bezwarunkowo 2 drutów dla zapobieżenia podchwytywaniu rozmów.

Przewodniki zaopatruje się w deseczki, objaśniające cel i kie­runek linji (np. „artyleryjskie", „do stan. obserwacyjnego").

Linje niepotrzebne należy niezwłocznie usuwać. Należy uni­kać przeprowadzenia jednym rowem większej ilości linij, gdyż jeden pocisk może przerwać całą łączność na pozycji.

O ile niema dostatecznej ilości rowów strzeleckich i łącz­nikowych, wówczas dla linij telefonicznych wykopujemy specjalne rowki (60 — 70 cm.), w których przewodniki przymocowuje się do kołków zaopatrzonych w szpulki (rys. 241). Używanie deseczek ze szpulkami utrudnia oczyszczanie rowków i może spowodować osypanie się ziemi. Rowki takie są możliwe, o ile teren nie jest

W tyle pozycji prowadzimy linję telefoniczną na słupach na wysokości 2.50 m. (rys. 242). Linji powietrznej możemy używać także w ostateczności na pozycji; jest ona jednak narażona nie tylko na bezpośrednie działanie pocisków, lecz również na wstrząśnienia od wybuchów w pobliżu.

Zadanie artylerji polega na ścisłej współpracy z piechotą; tłumi ona łub utrudnia ogień artylerji nieprzyjacielskiej, w mo­mencie zaś szturmu wraz z piechotą razi swym ogniem naciera­jącą piechotę nieprzyjacielską.

Stanowisko dla baterji musi być tak wybrane, żeby baterja umiała z niego spełnić swoje zadanie oraz była możliwie zabez­pieczona od artylerji nieprzyjacielskiej, która jest jej najniebez­pieczniejszym wrogiem. W tym celu musi być ono dobrze zama­skowane i zaopatrzone w schrony dla dowództwa, obsługi, amu­nicji, ewentualnie dział.

Ze względu na demaskujące baterję urobki ziemne i ścieżki doprowadzające najlepiej wybierać stanowiska: przy drodze, w za­gajniku lub rzadkim lesie, na porzuconych stanowiskach piechoty, w ruinach, kamieniołomach, wioskach, folwarkach i ogrodach. Nawet jednak w tym razie nie zwalnia to od starannego zama­skowania samego stanowiska oraz dojść, jak to było podane w dziale maskowania.

Stanowisko baterji posiada następujące elementy: ławy lub platformy działowe, schrony: dla dowódcy, centrali telefonicznej i obsługi, nisze dla amunicji, ewentualnie schrony dla amunicji. W pewnej odległości znajdują się stanowiska obserwacyjne w schronach, ewentualnie pilony obserwacyjne, mogą być stacje telegrafu bez drutu i optyczne oraz inne schrony.

Działa artylerji najcięższej, umieszczone na platformach, manewrują wzdłuż specjalnej odnogi kolejowej. Zamaskowanie takiej odnogi wymaga bardzo starannych urządzeń i bardzo rza­dko się udaje.

Dla ustawienia działa buduje się ławę działową, niszę lub platformę działową.

Ława działowa (taras) jest to wyrównany plac w formie trapezu, okrążony w miarę możności wałami przeciw odłamkom. Poziome pole strzału nie może być mniejsze od 90°. Wymiary trapezu podaje tablica:

O ile ława jest wkopana głęboko w ziemię, nosi wówczas nazwę niszy działowej.

Dla ułatwienia strzelania i zwiększenia celności używa się platform gotowych lub budowanych na miejscu.

Platformy te są różnych typów — zależnie od kalibru i kon­strukcji.

Przy łożach ruchomych składają się z 2 części: podstawy pod koła (środek tej podstawy jest osią obrotu działa), podstawy pod ogon w formie łuku, po którym ogon przesuwa się przy obrocie działa. Na rys. 243 jest podana platforma polowa dla armaty kal. 105 mm.

Przy łożach nieruchomych jest to obszerny pomost drewniany lub metalowy, zaopatrzony w odpowiednie kliny dla zatrzymania odskakującego działa.

O ile można, zabezpiecza się stanowiska działa odpowiedniem przykryciem.

Stosuje się wówczas przeważnie blachę falistą lub krąglaki. Będzie to pokrycie typu schronów przeciw odłamkom. Pokrycia typu schronów przeciw granatom używa się bardzo rzadko ze względu na utrudnione zamaskowanie takich schronów w czasie roboty i później.

Amunicję przechowuje się w niszach typu niszy na amunicję karabinową albo też typu schronów przeciw odłamkom, np. przykryty warstwą 80 cm. ziemi specjalny rów łącznikowy. Częstokroć trzeba zbudować schron przeładowawczy dla przeładowywania pocisków. Może to być zwykły schron wykopowy wymiarów 4 m. na 1.70 m, typu schronów wzmocnionych w odległości nie bliżej 10 m. od działa. Przy budowie pomieszczeń na amunicję należy pamiętać o zabezpieczeniu od wilgoci i osuwania się ziemi przez odzie­wanie ścian płotem, blachą, deskami, papą i t. p. W pewnych wypadkach mogą być używane na pociski specjalne szafy, wkopane w ziemię i nieprzykryte z okólnym rowem łącznikowym.

Schrony dla dowództwa i obsługi buduje się przeważnie jako schrony przeciw granatom typu schronów podkopowych. Typy takich schronów są z góry opracowane dla danego odcinka (armji, frontu).

Stanowiska obserwacyjne buduje się zależnie od okoliczno­ści w schronach obserwacyjnych lub na drzewach, wieżach, kominach, dachach, pilonach obserwacyjnych; mogą być także za­stosowane małe przenośne kopuły pancerne używane dla straż­nic. Każdorazowo jednak musi być w pobliżu schron przeciwko granatom.

Stanowiska dla baterji buduje się na podstawie planu robót, który musi być poprzedzony rozpoznaniem w terenie i musi uwzględniać przedewszystkiem warunki strzelnicze.

Plan robót zawiera punkty następujące:

1. Projekt maskowania stanowiska.

2. Przepisy dla ruchu wewnątrz stanowiska i w jego pobliżu,

3. Ilość potrzebnych objektów (schrony, centrale, stanowiska obs. i t. p.).

4. Kolejność robót.

5. Organizacja pracy, rozumiejąc w tern podział robotników na partje, dostawę i magazynowanie materjału.

6. Organizacja bezpośredniej obrony stanowiska.

7. Obliczenie materjału, narzędzi, czasu i robotników.

Kolejność robót zależy od pośpiechu, a więc od warunków taktycznych. O ile stanowisko jest budowane zawczasu, wówczas po zamaskowaniu stanowiska przystępuje się przedewszystkiem do zbudowania schronów dla obsługi, dowództwa i amunicji.

O ile stanowisko może być natychmiast użyte, wówczas na­leży przedewszystkiem zapewnić szybkie otwarcie ognia, następ­nie zabezpieczyć obsługę baterji od odłamków i pocisków ma­łego kalibru. Roboty winny być prowadzone stopniowo, żeby w każdym momencie umożliwić działalność baterji.

Rys. 244 przedstawia stanowisko baterji w środkowej fazie rozbudowy.

Stanowiska artyleryjskie, niezależnie od tego, czy jest to artylerja lekka, czy ciężka, winny być przygotowane do obrony bezpośredniej. Obrona ta jest zorganizowana w ten sposób, że stanowisko jest otoczone siecią drutu kolczastego; niezbędne przejścia w sieci są pod ostrzałem karabinowym.

Przeszkody powinny być flankowane przez karabiny maszy­nowe i odcinki rowów strzeleckich.

W obronie bezpośredniej przyjmują udział również działa. Należy przewidzieć plan obrony przeciwko natarciu czołgów oraz zabezpieczyć stanowisko przed atakiem gazowym.

Stanowiska artyleryjskie muszą być nie bliżej 500 m. od sta­nowisk piechoty ze względu na bezpieczeństwo strzelców. Prze­ciętna odległość wynosi 1 do 4 klm.

Najkorzystniej jest używać artylerji jako broni flankującej załamania pozycji (np. ostrzeliwanie wzdłuż rzeki, nad którą leżą pozycje); w ten sposób wykorzystuje się największy procent po­cisków, zważywszy, że elipsa rozsiewu ma większą oś wzdłuż kierunku strzału.

Udoskonalenie przeszkód sztucznych przez uczynienie ich pra­wie niewidocznemi, a wskutek tego trudnemi do przebycia i zni­szczenia, zabezpieczenie stanowisk karabinów maszynowych tech-

W ciągłem prześciganiu się wzajemnem fortyfikacja nie zo­staje w tyle, wprowadza nowe przeszkody oraz przystosowuje ogólne uszykowanie pozycji.

Przystępując do projektu organizacji obronnej pozycji prze­ciw czołgom, należy przedewszystkiem starannie przestudjować teren i określić odcinki frontu, niedostępne dla czołgów (rzeki, bagna, gęste lasy) lub wymagające pewnych tylko uszkodzeń dróg komunikacyjnych (grobli, mostów).

Organizacja obronna pozycji ma za zadanie przedewszyst­kiem wstrzymać piechotę, postępującą za czołgami: natarcie czołgów jest straszne przez to, że ułatwia piechocie szturm i zajęcie po­zycji, w danym wypadku ma ono znaczenie pośrednie; w drugim rzędzie dopiero zadaniem organizacji obronnej będzie powstrzy­mać i zniszczyć same czołgi.

Pierwsze zadanie spełniają specjalne punkty oporu, rozmiesz­czone wgłąb i w odstępach, niedostępne dla czołgów dzięki nie­przerwanemu pasowi przeszkód przeciwczołgowych, posiadające prócz garnizonu piechoty artylerję, mającą za zadanie poza współ­działaniem z piechotą ostrzeliwanie czołgów.

Drugie zadanie spełniają nieprzerwane pasy przeszkód prze­ciwczołgowych biernych (jak np. rowy), opierające się skrzydłami o przeszkody naturalne i poprzedzielane przeszkodami ryglowemi, zamaskowane, aby być niespodzianką dla nieprzyjaciela, i bro­nione ogniem flankującym bateryj i działek piechoty (odległość flankowania nie może przekraczać 1 km-). Pas przeszkód wraz z flankującemi stanowiskami musi przetrwać okres przygotowania artyleryjskiego i w tym celu musi być usunięty ze strefy ognia, stanowiska zaś bateryj muszą być prócz tego specjalnie zama­skowane i technicznie zabezpieczone przed zniszczeniem.

Przeszkody te urządza się przeważnie między pozycją I-ą a II-ą i II-ą a III-ą.

Projektując te przeszkody, należy dokładnie przestudjować teren: system przeszkód powinien być tak skombinowany, by skie­rować czołgi pod celny ogień artylerji lub na pole minowe, gdzie ulegną one zniszczeniu.

Pola minowe, jako przeszkody czynne, mają szerokie zasto­sowanie w organizacji obronnej przeciw czołgom.

Pozatem w granicach samej pozycji, czyli w strefie rażonej ogniem artylerji, należy utrudnić posuwanie się czołgów, ostrzeli­wując lub niszcząc wszelkie przejścia, wysadzając mosty, groble, robiąc leje w drogach lub zatarasowywując je, ostrzeliwując wy­sokie nasypy kolejowe. O ile pozycja nosi charakter ofensywny,

wówczas można ograniczyć się do założenia min, wybuchających na żądanie.

Jako naturalne przeszkody dla czołgów należy uważać:

1. Rzeki lub kanały o głębokości 2 m. i szerokości 4 m. (dla czołgów ciężkich od 7 m.). O ile rzeki nie odpowia­dają tym warunkom, można sztucznie podwyższyć poziom wody przez tamy prowizoryczne oraz brzegom nadać sztucznie stro­mość ścian.

2. Trzęsawiska, bagna grząskie, nie płytsze od 0,50 m., w pewnych wypadkach moczary i mokre łąki.

3. Gęste pola lejów o szerokości pola od 30 m.

4. Nasypy o wysokości od 2.50 m., szerokości na górze od 5 m., o ile szkarpa od strony nieprzyjaciela jest z materjału mocnego (skała, kamień) i o spadku nie łagodniejszym od 80°.

5. Wykopy nie płytsze od 3 m. i nie węższe od 5 m. (dla czołgów ciężkich od 7.50 m.). Należy zapobiec, żeby takie wykopy nie posłużyły jako ukryte podejścia dla czołgów.

6. Gęste 1 a s y z drzewami o średnicy nie mniejszej niż 0.40 m. i odległe od siebie najwyżej o 4—5 m.

7. Zabudowania, których gruzy zatarasowywują przejście.

Jako przeszkody sztuczne służą:

rowy o głębokości 2,50 m. i szerokości 5 m. (dla czołgów ciężkich 7 1/2 m. (rys. 245);

wały o wysokości 1.20 m. ze szkarpą od strony nieprzyjaciela prostopadłą i dość mocną (rys. 246, 247).

Tarasowanie drogi w nasypie jest technicznie trudniejsze i bardziej widoczne.