Grudziądz

Budowę twierdzy nakazał król pruski Fryderyk II po zajęciu Pomorza przez Prusaków po I rozbiorze Polski. Twierdzę zlokalizowano na wysokim brzegu Wisły 1,5km od miasta. Budowa trwała w latach 1774- 1789. Dla pozyskania cegły rozebrano min. zamki w Grudziądzu i Rogóźnie.
Plan twierdzy oparty jest na połowie regularnego ośmiokąta. Główną linie obrony stanowiło 5 bastionów (skrajne półbastiony), między którymi zbudowano 4 raweliny. Od strony Wisły majdan twierdzy zamykał Wielki Magazyn w którym znajdowały się spichrze, magazyny, stajnie i inne pomieszczenia użytkowe. Do Cytadeli prowadziły bramy: południowa (Górna) i północna (Dolna) oraz dwie bramy wodne. Dla obrony przed pracami oblężniczymi ewentualnych atakujących wykonano 1246m chodników minerskich. W roku 1788 rozpoczęto budowę osłaniającego Cytadelę od południa Dzieło rogowe.
W czasie wojny w latach 1806-7 twierdza jako jedyna w Prusach oparła się oblężeniu wojsk napoleońskich, trwającemu 11 miesięcy. Dowódca obrony generał Wilhelm de Courbiére po śmierci w 1811 roku został pochowany na terenie Cytadeli, gdzie w 1815 roku wzniesiono pomnik ku jego czci.
W 1812 roku w ramach doświadczeń z oblężenia, dla odsunięcia wojsk oblegających od twierdzy, na lewym brzegu Wisły wzniesiono szaniec na Kępie Lubieńskiej. Od 1811 roku (stan gotowości cały przyczółek mostowy osiągnął dopiero 1848 roku) wzniesiono na lewym brzegu jeszcze 3 ziemne lunety: Dolną, Krzyżową i Górną. Twierdzę rozbrojono w 1872 roku, przy czym na cytadeli utrzymano garnizon wojskowy, a same umocnienia służyły do prób broni artyleryjskiej, wskutek czego niektóre dzieła zostały uszkodzone.
Po wybudowaniu mostu kolejowo- drogowego uznano, że dla jego obrony należy w Grudziądzu wznieść nowe fortyfikacje odsunięte od mostu o 3-4km. Formalnie przywrócono Grudziądzowi status twierdzy w 1891 roku. W latach 1989- 1902 zbudowano na prawym brzegu Wisły zespół umocnień składający się z: 2 grup warownych (dla piechoty, artylerii polowej i baterii pancernych), 9 fortów, 6 samodzielnych baterii artyleryjskich (w tym 2 półpancernych i 2 dla wieżyczek przewoźnych) i innych schronów pomocniczych.
W 1913 roku w związku z zwiększeniem roli twierdzy grudziądzkiej w planach niemieckiego Sztabu Generalnego zaczęto planować budowę nowych umocnień po obu brzegach Wisły. Wybuch I wojny światowej przerwał te zamierzenia w fazie przygotowań.
W czasie rozbudowy mobilizacyjnej w latach 1914-15 po obu brzegach Wisły wzniesiono 41 bierne schrony piechoty (4 lub 8 komorowe) oraz mniejsze, 1-2 komorowe schrony różnego przeznaczenia - 7 wartowni, 16 ujęć wody, 4 podziemne cysterny. Wzniesiono też schron dowódcy artylerii i wieżę obserwacyjną.
W obrębie starych umocnień wzniesiono 3 schrony piechoty i 2 magazyny amunicyjne.
Po odzyskaniu niepodległości większość umocnień została zajęta i użytkowana przez Wojsko Polskie. Latem 1939 roku na południowym brzegu Osy zbudowano linię 11 schronów polowych.