Powiśle, Górne Prusy, Pojezierze Iławskie

Fragment broszury majora Adama Pieńkowskiego Prusy Wschodnie - Szkic wojskowo-geograficzny i statystyczny 1930. Patrz -> Pomorska Biblioteka Cyfrowa.
Z publikacji wynika, że Wyżyna Oberlandu była obszarem o zróżnicowanym ukształtowaniu terenu, z licznymi jeziorami, rzekami i kompleksami leśnymi, które stanowiły naturalne przeszkody. Warunki komunikacyjne były dobre, z gęstą siecią dróg i kolei, choć niektóre obszary, szczególnie w rejonie Jezioraka i doliny Wisły, mogły być z punktu wojskowego trudniejsze do przebycia.

Szczegółowa charakterystyka wycinków terenowych

D) Wyżyna Oberlandu.

Granice: od wschodu - grzbiet Żądzborski, od południa - wyżyna Niborska i granica polityczna z Polską, od zachodu - Wisła i część Nogatu, od północy wreszcie - linia miast: Malbork (Marienburg) - Holąd (Pr. Holland) - Orneta (Wormditt). Obszar ten, stanowiący przejście od Pojezierza do nizinnych obszarów nadmorskich, kierunek Dzierzgoń (Christburg) - jez. Karaś dzieli na dwa różne krajobrazowo odcinki: wyższy -wschodni i niższy - zachodni.

1) Odcinek wschodni.

Ukształtowanie pionowe. Odcinek ten w ogólnych zarysach posiada charakter podobny do sąsiadującego z nim grzbietu Żądzborskiego, rzeźba jednak jest tu łagodniejsza i formy spokojniejsze. Duże rozległe spłaszczenia łączą poszczególne grzbiety, a wgłębienia terenowe są naogół płytkie. Wyjątek pod tym względem stanowią wyraźnie uwydatnione okolice niektórych jezior.

Większa część tego odcinka nie wychodzi swemi wysokościami poza granice 120 - 150 m. Spadek na południe, zachód i północny zachód jest względnie spokojny, jedynie na północy, poza linją kolejową Holąd - Morąg - Libsztat piętrzy się, przerwany doliną rz. Weeske, grzbiet Hajnowo (Hagenau) - Kriekehnen, ze szczytem 198 m.

Wyniosłości, wyróżniających się z pośród otaczającego ich terenu, jest niewiele, a występują one przedewszystkiem na krawędziach dolin rzecznych i jeziernych.

Warunki obserwacyjne w środku odcinka z powodu wielkiego zalesienia - złe, lepsze natomiast w prawie bezleśnym pasie północnym. Ze stoków wyżyny, pomiędzy Dzierzgoniem i Holądem, roztacza się daleki widok na żuławy Malborsko - Elbląskie i południowe stoki wyżyny Elbląskiej.

Przeszkody naturalne. Jak w sąsiednim grzbiecie Żądzborskim, tak i tu przeszkodami dla ruchu będą przedewszystkiem jeziora, a to dzięki temu, że rzadko występują pojedynczo, najczęściej zaś powiązane są z sobą strugami wodnemi lub zalesieniem w długie pasma lub grupy, łatwe do obrony. Najważniejsze z nich są:
1) pasmo wschodnie, składające się z 3-ch dużych jezior: Narien -Mahrung - Eissing, ponieważ jednak przesmyki między temi jeziorami są dość szerokie i wyjątkowo słabo zabezpieczone, a bardziej zwarte obszary leśne występują dopiero opodal - pasmo to, jako całość, przedstawia mniejsze znaczenie;
2) równoległe do poprzedniego, pasmo środkowe, składające się z jezior: Samrot-Rothlof-Ilińskie (Eyling) - Drwęckie, powiązane i przedłużone na północ kanałem Oberlandzkim, przecina cały odcinek jedną ciągłą linją wodną, zamykając wszystkie komunikacje o kierunku równoleżnikowym; większe partje zwartego lasu, dotykające do tej barjery wodnej, podnoszą jeszcze jej wartość, a odgałęziające się od jez. Rothlof na południowy wschód pasmo Barting See-las Książęcy (Forst Prinzwald) - jez. Szeląg (Schilling See) jest bardzo poważną jej asekuracją;
3) 34 km długie pasmo zachodnie, składające się z 2-ch jezior: Ewing See - Jeziorak (Geserich See), ubezpieczone od zachodu zwartym kompleksem leśnym Forst Alt-Christburg; przez pasmo to, dzięki nadzwyczajnej jego zwartości (sam Jeziorak jest 28 km długi), niema prawie zupełnie dróg równoleżnikowych; jedyne przejście szosowe, istniejące w jego krańcu północnym, jest utrudnione przez dwa bagniste przesmyki oraz odnogę kanału Oberlandzkiego, łączącą jez, Ewing See z Jeziorakiem;
4) południowe pasmo Gr. Gebl See - jez. Drwęckie wraz z łączącym je strumieniem Ilgen oraz z przylegającemi lasami i mokradłami stanowi poważną przeszkodę równoleżnikową dla działań na ważny tu węzeł Liwski Młyn vel Miłomłyn (Liebemiihl) dla kawalerji, a w pory mokre - i dla piechoty.

Co do rzek to tu również, jak i w wycinku poza Pasłęką, wchodzą w grę przedewszystkiem ich wysokie wodostany i krawędzie dolinne - odcinki zabagnione są względnie krótkie, a więc łatwe do wyminięcia. Zimą niektóre odcinki przyjezierne oraz gwałtowne zakręty nie zamarzają, ewentualnie lód jest zbyt cienki, by mógł wytrzymać jakiekolwiek obciążenie. Na większą uwagę zasługują tu jedynie Drwęca z racji swej 15 - 20 m szerokości, 1 - 2m głębokości i torfiastej dolinie, oraz kanał Oberlandzki 16 - 18 m szeroki, 1,2 - 3 m głęboki, dolina odcinkami podmokła.

Większa część lasów tego odcinka zgrupowała się w środku, tworząc dwa wielkie zwarte kompleksy:
1) ostródzki, wypełniający znaczną część przerwy między wschodniem i środkowani pasmem jezior i 2) iławski, na zachodnim brzegu zachodniego pasma jezior - obydwa iglaste lub odcinkami mieszane, słabo podszyte, utrzymane w kulturze; drogi gruntowe - gęste i przeważnie dobre; stanowią przeszkodę ze względu na połączenie z rzekami i grupami jezior.

Warunki komunikacyjne. Poza uboższym w szosy rejonem Jezioraka, sieć linij kolejowych i dobrych szos na całym odcinku jest dostatecznie gęsta. Drogi gruntowe piaszczysto-gli- niaste, na północy cokolwiek cięższe, na południu - lżejsze. Często spotyka się wielkie partje terenu usiane kamieniami, utrudniają- cemi wszelką pracę w polu. Dla transportów, nie wymagających pośpiechu, może być wykorzystany żeglowny kanał Oberlandzki, który rozgałęzieniami swemi łączy się z najpoważniejszemi węzłami tego odcinka: Ostród i Iława. Słabą stroną tutejszych dróg lądowych jest wielka liczba poważniejszych mostów.

2) Odcinek zachodni.

Ukształtowanie pionowe. Niższy odcinek zachodni jest również dość falisty, jednak już w znacznie mniejszym stopniu; przytem fałdy terenowe nie układają się tu tak chaotycznie, jak to miało miejsce na odcinku wschodnim, lecz mają przeważnie kierunek południkowy. Charakterystyczny jest kompleks silnie falistych wzniesień, zwany przez Niemców "Ramter Berge", na zachód od Dzierzgonia. Wklęśnięciami terenowemi płyną liczne strugi, żłobiąc głębokie doliny o stromych krawędziach, jednak tylko na krótkich odcinkach. W południowej części odcinka, znajduje się spora liczba jezior, są one tu jednak bezporównania mniejsze, niż w pozostałych wycinkach Pojezierza, Część jezior została osuszona i zamieniona na torfiaste łąki.

Przeciętna wysokość odcinka - 100 m. Na zachodzie, teren gwałtownie opada ku dolinie Wisły, silnie są również nachylone krawędzie północne, na południu zaś łączy się z podobnym terenem pojezierza Chełmskiego.

Warunki obserwacyjne naogół nieszczególne, aczkolwiek stopień zalesienia odcinka jest zupełnie nieznaczny. Przejrzystość terenu utrudnia tu głównie zadrzewienie licznych osiedli i dróg. Lepsze warunki pod tym względem ma linja rz. Liebe, najlepsze zaś - krawędzie: zachodnia i północna.

Przeszkody naturalne. Jeziora, które na całem Pojezierzu grają tak poważną rolę, tu już nie stanowią większych przeszkód. Wprawdzie jest ich tu, szczególnie w południowej części odcinka, dość duża ilość i tworzą one również łańcuchy i grupy, są to jednak objekty naogół nieznaczne. Na wymienienie zasługują jedynie dwa pasma: 15 km długie Prabuckie (Riesenburg), składające się z 3 jezior, połączonych przepływami, i drugie, o połowę krótsze od poprzedniego, znajdujące się między wsiami Gilwa i Klötzen. Jednak bieg południkowy obydwóch tych pasm wartość ich - jako przeszkód - znacznie zmniejsza.

Co do rzek, to na pierwszem, miejscu należy tu wymienić Wisłę, która jest przeszkodą bezwzględną. Całe koryto Wisły należy jednak do Polski, przy Prusach została tylko prawobrzeżna część mulistej, pociętej rowami, w mokrą porę poza drogami niedostępnej doliny, o stromych, do 60 m wysokich, przeważnie zalesionych krawędziach. Poza tern jedna tylko Liebe może jeszcze utrudnić do pewnego stopnia ruch z powodu swej bagnistej miejscami doliny lub wysokich, a stromych krawędzi dolinnych. Pozostałe rzeki i strumienie nabierają znaczenia tylko w czasie wiosennych rozlewów lub długotrwałych deszczów letnich.

Warunki komunikacyjne nie pozostawiają nic do życzenia. Koleje i szosy przecinają odcinek w dostatecznej ilości we wszystkich kierunkach. Drogi gruntowe tylko w dolinie Wisły w czas mokry są nie do użycia dla zaprzęgów wojskowych, poza tern na całym odcinku - przeważnie piaszczysto - gliniaste, dobre.