Powiśle, Górne Prusy

Po zabezpieczeniu Królewca, stolicy Prus Wschodnich, przez budowę "pruskiego śródszańca" - Pozycji Lidzbarskiej w latach 1932-1937 i zmianie sytuacji polityczno-wojskowej po powstaniu III Rzeszy, pojawiła się koncepcja ufortyfikowania rubieży znajdujących się bliżej granicy z Polską. Zaplanowano system nowych pozycji: Dzierzgońskiej, Olsztyneckiej, Giżyckiej wraz ze starą, częściowo zmodernizowaną Pozycją Szczycieńską. Miały one w założeniu albo zmuszenie sił polskich nacierających na Prusy Wschodnie do zaatakowania wyżej wymienionych pozycji, albo wymuszenie ich obejścia, a więc skanalizowanie i podzielenie ataku, co dawałoby Niemcom korzystne położenie do wyprowadzenia decydujących kontruderzeń.

Spośród tych pozycji chyba najmniej znaną jest Pozycja Dzierzgońska (Christburg Stellung). Nie może to dziwić, bowiem wzmiankowana jest bardzo lakonicznie w materiałach źródłowych oraz w opracowaniach powojennych, a sam jej charakter przewidziany przez niemieckich planistów - prowizoryczny. Co najważniejsze, obecnie wciąż nie ma pewności gdzie się znajdowała i czy zachowały się po niej jakiekolwiek ślady.

W ostatniej publikacji na temat tej pozycji z 2014 r., znany i doświadczony badacz fortyfikacji Marcin Dudek przedstawił swoją próbę rozwiązania tej zagadki. We wstępie swojego artykułu trafnie wskazuje pierwotny obszar poszukiwań i najbardziej prawdopodobny przebieg pozycji w oparciu o naturalne przeszkody wodne pomiędzy Ostródą i Malborkiem lub opcjonalnie jez. Drużno (Drausen-See). Jako kontynuacja Pozycji Olsztyneckiej taki układ byłby logicznym uzupełnieniem całego systemu umocnień Prus Wschodnich. Negatywna weryfikacja tej hipotezy w trakcie badań terenowych skłoniła go do powiązania nadgranicznych umocnień z 1939 r., znanych dotychczas pod ahistorycznymi nazwami Pozycji Iławskiej i Pozycji Gardejskiej, z tajemniczą Pozycją Dzierzgońską. Takie rozwiązanie może budzić uzasadnione wątpliwości chociażby w kontekście niezgodności nazwy pozycji względem jej domniemanej lokalizacji, na co zwrócił uwagę sam Autor. Stoi ono także w opozycji do wszystkich wcześniejszych opisów jej przebiegu. Co więcej, nadgraniczne fortyfikacje z 1939 r. były w niemieckiej koncepcji umocnieniami zaporowymi - rozciągały się w całym pasie nadgranicznym i nie tworzyły jednolitej pozycji.

Okazuje się jednak, że przesłanki o reliktach prac fortyfikacyjnych w odrzuconym przez Marcina Dudka rejonie pojawiały się już kilkanaście lat wcześniej. Cezary Markiel na istniejącej od 2001 r. stronie internetowej powiązał z Pozycją Dzierzgońską zachowane relikty zapór hydrotechnicznych w rejonie na zachód od Ostródy. Podkreślił też prowizoryczny charakter rozbudowy pozycji, ograniczony głównie do prac hydrotechnicznych, choć datuje je błędnie na 1939 r. Kolejne informacje pojawiły się w 2005 r. na Pomorskim Forum Eksploracyjnym wraz z hipotezą wiążącą urządzenia hydrotechniczne tzw. Kanału Jerzwałdzkiego (nazywanego także Zdryńskim) właśnie z tytułową pozycją. Na militarne przeznaczenie tego kanału i związek z Pozycją Dzierzgońską wskazywał także regionalista Kazimierz Skrodzki (2015, 2022). W ostatnim artykule opisuje on polskie plany ataku na Prusy Wschodnie z lat 20. XX w. i wynikającą z gier operacyjnych niemiecką koncepcję zablokowania jednego z przewidywanych kierunków ataku polskiej kawalerii przez zalanie obszaru pomiędzy Jeziorakiem a Prabutami wodami z jez. Płaskie z pomocą nowo zbudowanego kanału Jerzwałdzkiego. Na podstawie wspomnień przedwojennych mieszkańców powstanie kanału datuje na lata 1927-1932 wraz z budową drogi brukowej z Jerzwałdu do Starego Dzierzgonia. Pracami hydrotechnicznymi miała zajmować się firma Hermann Klammt z Królewca, wykorzystująca miejscową siłę roboczą, a oprócz samego kanału powstać miało też co najmniej 13 "podziemnych bunkrów", "schrony na paliwo przykryte blachą falistą" i zapory drutowe. Informacje te nie przebiły się do szerszego grona badaczy i miłośników fortyfikacji. Niedawne odkrycia nowych materiałów archiwalnych pozwalają wrócić do tego kierunku badań i zweryfikować wcześniejsze hipotezy.

Zachodnią częścią Prus Wschodnich bydgoska ekspozytura zaczęła interesować się już pod koniec lat 20. XX w., kiedy pojawiły się pierwsze ogólne meldunki o nowych pracach w tym rejonie. Agenci wysyłani w teren nie przynosili jednak satysfakcjonujących informacji i początkowo nie udało się potwierdzić jakichkolwiek prac fortyfikacyjnych oprócz przekazów o koncentracji materiałów do budowy zapór. Zbierane doniesienia agenturalne miały różną wartość i wiarygodność. Pojawiały się meldunki całkowicie fantastyczne, jak ten z 1929 r. o budowie 3 nowych fortów i 3 schronów betonowych przy drodze Kwidzyn - Prabuty, ale także ciekawe i potwierdzone, np. o budowie w latach 1928 - 1930 pasa zalewów na rzece Drwęcy blokujących drogę z Olsztynka do Olsztyna. Ciągnące się między jeziorami Wymój [Wemitten-See], Sarąg [Sarong-See] i Pluszne [Gr. Plautziger-See] urządzenia hydrotechniczne składały się z jazów piętrzących rzekę oraz systemu kanałów betonowych, w tym podziemnych, mających spożytkować wodę z Drwęcy i z jeziora Pluszne do zalania szosy i linii kolejowej. W 1930 r. meldowano o powstaniu tam oraz wzdłuż kanału Elbląskiego [Oberlandkanal] magazynów sprzętu i materiałów fortyfikacyjnych.

Bardzo ciekawy meldunek w kontekście omawianej pozycji pojawił się w czerwcu 1932 r. Patrz źródła -> Dokument nr1. Agent rozpoznał w lesie Kamienieckim [Finckensteiner Forst] koło miejscowości Lubnowy Wielkie [Gr. Liebenau] cztery schrony oznaczone numerami V-VIII (Il. 3). Według jego relacji obszar był patrolowany, a do części schronów wykonano rok wcześniej nową drogę, co świadczy że budowę rozpoczęto co najmniej w 1931 r. Warto przypomnieć, że pomimo złagodzenia ustaleń Traktatu Wersalskiego, wciąż obowiązywał na tym obszarze zakaz budowy nowych fortyfikacji. Na podstawie załączonych zdjęć (Il. 7) można ocenić, że były to lekkie schrony bierne konstrukcji drewnianej ze sklepieniem z blachy falistej. Były pogrążone w ziemi, dzięki czemu były lepiej zamaskowane i zabezpieczone grubą warstwą gruntu. Całość ułożona była w linii wschód-zachód i znajdowała się przed przecinającym las jarem, który był doskonałą przeszkodą terenową.

Kolejne ciekawe doniesienia dotyczące prac prowadzonych w tym rejonie dotarły do Ekspozytury nr 3 zimą 1936/1937, kiedy wykryto nowe obiekty hydrotechniczne na odcinku Jerzwałd [Gerswalde] - Kamieniec [Finckenstein] o wyraźnie militarnym charakterze. Patrz źródła -> Dokument nr2. Wkrótce w celu weryfikacji wysłano kolejnego agenta, który potwierdził większość informacji. Patrz źródła -> Dokument nr3. Skompilowane dane pokazuje fragment mapy, na której zaznaczono na zielono obiekty z pierwszego rozpoznania oraz punkty stwierdzone przy weryfikacji (na czerwono) (Il. 4). Wykryto niedawno wykopany kanał między jez. Płaskie [Flach-See], Twaroczek [Twaruczek-See / Floss-See] i Zdryńskie [Zdrinski-See / Dreibuchten-See] zakończony zaporą (nazywaną w dokumentach śluzą) na grobli z mostem (Il. 8) oraz inne drobne budowle piętrzące i służące do regulacji poziomu wód, jak przepust na grobli Knüppeldamm, a także drewniane mosty nad kanałem (Il. 9). Zaobserwowane po obu stronach kanału i zbiorników wodnych pasy przeszkód przeciwpiechotnych jednoznacznie wskazywały na obronny charakter inwestycji (Il. 10). Były to zasieki z drutu kolczastego rozpięte zarówno na słupkach drewnianych jak i stalowych ze spiralnymi oczkami.

Jeszcze w końcu maja 1939 r. polski agent odkrył na odcinku Stary Dzierzgoń [Alt - Christburg] - Bucznik [Buchwalde] oraz na przesmykach jez. Rucewo Wielkie [Gr. Rotzung-See], Rucewo Małe [Kl. Rotzung-See] i Płaskie dziewięć niedokończonych ziemianek, chronionych przez przeszkody drutowe rozpięte na 5-6 szeregach palików stalowych. Dla zablokowania dróg przygotowano kozły hiszpańskie oraz zapory drogowe z drewna (Il. 5). Patrz źródła -> Dokument nr4.

Konieczność umocnienia zachodniej części Prus Wschodnich rozważano już krótko po zakończeniu I wojny światowej. W 1921 r. powstało memorandum, w którym pojawia się pomysł umocnienia zachodniej rubieży Prus Wschodnich na linii przeszkód wodnych: od Ostródy [Osterode] do Zalewa [Saalfeld], a później wzdłuż rzeki Dzierzgoń [Sorge] na północ od Dzierzgonia [Christburg] do jez. Drużno [Drausen-See] z ewentualnym zalaniem Niziny Elbląskiej [Elbinger Niederung].

Niemniej jednak pierwszy znany autorom dokument wymieniający opisywaną pozycję pochodzi dopiero z początku 1936 r. Pozycja Dzierzgońska wraz z Olsztynecką miała liczyć 100 km, co sugeruje że obie miały tworzyć jedną rubież obronną. Według rozkazu z października 1936 r., Pozycja Dzierzgońska o długości 30 km przydzielona była pod odpowiedzialność 21. Dywizji Piechoty z Elbląga, a kierownictwo jej rozbudową powierzono 1. Sztabowi Saperów Fortecznych (Festungs - Pionierstäbe 1) pod nadzorem I. Inspekcji Fortecznej (Festungs-Inspektion I) z Królewca.

W planie mobilizacyjnym z października 1937 r. podano, że rozpoznanie pozycji zostało doprowadzone do etapu, w którym można ją uznać jako pozycję mobilizacyjną, gdzie będą zgromadzone materiały i sprzęt budowlany w czasie pokoju. Status ten potwierdza rozkaz O.K.H. z grudnia 1937 r., określający długość pozycji na 50 km, licząc wraz z linią brzegową jezior.

Pojawiają się też bardziej szczegółowe informacje dotyczące planowanej rozbudowy pozycji. W korespondencji z 1937 r. między dowództwem I. Korpusu (Generalkommando I. Armeekorps) i 21. Dywizją Piechoty omawiane jest zabezpieczenie materiałów na wykonanie na niej 16 drogowych zapór przeciwpancernych oraz wybór ich formy: obrotowy szlaban stalowy (Drehschranke) czy tańsza zapora z belek stalowych (Trägersperre). Po zarzuceniu koncepcji powstania Pozycji Dzierzgońskiej przed majem 1939 r., zapory nie powstały, a zgromadzone materiały miały być przekazane na budowę pozycji chroniącej Kwidzyn, Iławę i Ostródę: tzw. Wordig-Stellung (Generał major Albert Wodrig był w latach 1934-1938 pierwszym dowódcą 21. Dywizji Piechoty), przebiegającej mniej więcej w miejscu pozycji nazywanych dziś Gardejską i Iławską. W 1938 r. na Pozycji Dzierzgońskiej zgromadzone były już materiały do jej rozbudowy: pale do pasa przeszkód przeciwpancernych długości 1 km (łącznie 2800 szt.) i drut kolczasty na zasieki szerokości 10 m na długości 16 km. Na odcinkach zabezpieczonych jeziorami szerokość pasa zasieków miała być zmniejszona do 5 m. Jak podaje opracowanie o historii niemieckiej fortyfikacji lądowej z 1941 r., w latach 1938-1939 na Pozycji Dzierzgońskiej wojsko i Służba Pracy Rzeszy (R.A.D. - Reichsarbeitsdienst) wybudowały umocnienia polowe w liczbie: 47 schronów drewniano-ziemnych, 22,5 km przeszkód z drutu oraz 2,6 km tzw. płotu flandryjskiego (Flandernzaun - rodzaj rozbudowanej przeciwpiechotnej zapory z drutu kolczastego - patrz rysunek).

O tym jak dynamicznie zmieniały się koncepcje ufortyfikowania zachodniej części Prus Wschodnich świadczy to, że jeszcze w marcu 1939 r. na Pozycji Dzierzgońskiej i Olsztyneckiej planowano budowę 8 średnich schronów bojowych i 4 lekkich schronów biernych na kilometr, czyli łącznie 2160 schronów (sic!). W tym projekcie opisywana linia o statusie O.K.H.-Stellung miała długość 50 km. Odpowiadał za nią 25. Sztab Saperów Fortecznych (Festungs-Pionierstab 25) podporządkowany Komendanturze Fortyfikacji pod Olsztynem (Kommandantur der Befestigungen bei Allenstein).

Ponadto sprawdzono inne miejsca w ciągu cieku wodnego Liwy (Liebe). Dobrze zachowane są relikty zapory na Liwie na łąkach pomiędzy Kamieńcem i Dąbrówką (Mutterseegen),, które pojawiły się jakiś czas temu w internetowej dyskusji o potencjalnym przebiegu Pozycji Dzierzgońskiej (Il. 13). W samym Kamieńcu znajduje się kolejny jaz zamykający wypływ z jez. Gaudy, choć brak jest bliższych informacji o jego historii. Niestety nie udało się odnaleźć żadnych śladów fortyfikacji budowanych w latach 1938-1939 od jez. Płaskiego do Starego Dzierzgonia, które z uwagi na położenie na terenach rolniczych zapewne szybko zostały rozebrane i zniwelowane.

Trzeba także wspomnieć o odcinku umocnień blokujących przesmyk między jeziorami Jeziorak (Geserich-See), Gil Wielki (Gr. Gehl-See) i Drwęckie (Drewenz-See), które były wykonane po 1936 r. prawdopodobnie jako wschodnia część przyszłej Pozycji Dzierzgońskiej, ale na mapach niemieckich z 1944 r. są pokazywane jako skrajna, zachodnia część Pozycji Olsztyneckiej. Pomyślane jako linia zapór, wykorzystały bagnistą dolinę rzeki Iłgi, (Ilge) na której dla dokonania zalewów dobudowano przy dwóch mostach istniejące do dziś zastawki (Il. 14 i Il. 15). Pozycję uzupełniał dobrze zachowany rów przeciwpancerny o przekroju trójkątnym długości 1,5 km, dochodzący do Jezioraka. Na mapie polskiego wywiadu z czerwca 1937 r. odcinek od Jezioraka do Kalitek (Kalittken) jest chroniony także pojedynczym pasem przeszkód z drutu kolczastego o 5 rzędach, a między jeziorami Iłgi (Ilgen-See) a Drwęckim pasem o 15-20 rzędach. Wzdłuż tego odcinka znaleziono tylko jedną dużą ziemiankę z zewnętrznym stanowiskiem karabinu maszynowego, z którego można by ostrzeliwać jeden z mostów.

Druga możliwość to przebieg pozycji od Jeziora Płaskiego na północ, w oparciu o jeziora Rucewo Małe i Wielkie, Witoszewskie do Przezmarku i dalej do rzeki Dzierzgoń, otoczenie od wschodu Dzierzgonia i dojście do jez. Drużno na południe od Elbląga. Choć za tym rozwiązaniem nie przemawiają żadne zachowane ślady w terenie, to istnieją istotne przesłanki źródłowe. Podawana w dokumentach po 1938 r. długość pozycji 53 km (32 km nie licząc odcinków wzdłuż jezior), schematyczna mapa z 1939 r. (Il. 6) oraz polskie raporty wywiadowcze wyraźnie wskazują na ten wariant. Taki przebieg podaje też powojenne opracowanie Rogalskiego i Zaborowskiego.

Która hipoteza jest prawdziwa? Na podstawie znanych autorom dokumentów i analizie wykonanych prac wydaje się, że Pozycja Dzierzgońska zmieniała swój status wraz ze zmieniającymi się koncepcjami obrony Prus Wschodnich: od pozycji uzbrojeniowej o rozbudowie ograniczonej do zapór (1935-1937), przez mobilizacyjną (1938), do pozycji O.K.H. (od marca 1939 r.), by po czerwcu 1939 r. całkowicie wypaść z planu budowy na rzecz położonych bliżej granicy fortyfikacji zaporowych. Wraz z tymi zmianami, nastąpić mogła korekta przebiegu samej linii obronnej. Jest to tym łatwiejsze im mniejszy stan zaawansowania prac, a przecież wykonane prace były znikome - na wielu odcinkach przypuszczalnie żadne. Tłumaczyłoby to prace wykonane przed 1936 r. na zachód od Jez. Płaskiego w kierunku jez. Dzierzgoń, a następnie mobilizacyjną rozbudowę na innym kierunku po 1938 r. Z drugiej strony wiemy dziś o pracach hydrotechnicznych prowadzonych także na kilku rubieżach wokół Olsztyna, co może świadczyć, że wcześniej planowano liczne pozycje opóźniające, niekoniecznie związane z konkretną pozycją umocnioną.

Jak widać, pomimo że mgła tajemnicy Pozycji Dzierzgońskiej nieco opadła, to wciąż jest wiele pytań i wątpliwości. Być może następna próba przyniesie ostateczne odpowiedzi, choć wnioskując z tempa dotychczasowych badań, może to nastąpić dopiero za kolejną dekadę.