Powiśle, Górne Prusy

Dokument nr1 - Ekspozytura Nr. III., L.dz.3900/St./T.O./32. 30.czerwca 1932 r.
Meldunek działu wojsk.
Schrony w lesie Gr. Finkenstein [lesie Kamienieckim] koło Gr. Liebenau [Lubnowy Wielkie] / Pr. Wsch./
W lesie w pobliżu majątku Gr. Liebenau agent ustalił schrony Nr.V, VI, VII. i VIII.
Schrony są wbudowane w ziemię na płaszczyźnie wzgórza Tamenberg /cota 126/, wzdłuż linji leśnej /dukty/ krzyżującej się drogę prowadzącą z Gross-Liebenau do Gross-Brunau [Bronowo]. W miejscu gdzie krzyżuje się linja leśna /dukta/ z wymienioną drogą, po prawej stronie drogi /narożnik lasu/ stoi słupek orientacyjny Nr.187z /Nummerpfahl/, zaś po lewej stronie drogi na środku linii leśnej stoi słupek orientacyjny Nr.184 b.u. i z., na wschodniej stronie tego slapka jest Nr.183/patrz szkic/. Najbliżej drogi prowadzącej z Gr. Liebenau do Gr. Brunau leży schron Nr.VIII, odległość schronu od drogi jest 60 m. Przestrzeń między schronem
VIII a VII wynosi 125 m
VII a VI wynosi 65 m
VI a V wynosi 100 m.
zaś odległość schronu Nr.V do linii leśnej, biegnącej z północy na południe 25 m.
Odległość schronu od linji leśnej /dukty/ biegnącej z wschodu na zachód jest następująca:
przy schronie Nr.VIII 8 m.
przy schronie Nr.VII 55 m.
przy schronie Nr.VI 50 m.
przy schronie Nr.V 50 m.
Do schronów Nr.VI i VII wybudowano w r. 1931 nową drogę, która jest zakazana dla użytku publicznego /Verbotener Weg/. Nowo wybudowaną drogę połączono z drogą prowadzącą do leśnictwa Gr. Liebenau.
Drzwi do schronów są zrobione z 20 cm. grubych belek, wysokość drzwi 2 m. i składają się z 2 części. Górna część drzwi jest zamknięta na klucz, zaś dolna część drzwi przypuszczalnie jest zaryglowana żelaznymi zasuwami od wewnątrz. Zewnętrz drzwi są okute 15 cm. szerokimi żelaznymi zawiasami.
Świeżych śladów kół wozów na drodze prowadzącej do schronów agent nie zauważył, zauważył natomiast ślady stóp ludzkich, które jak agent twierdzi pochodzą od patroli leśnych, przechodzących tam co dwie godziny.
Agent obejrzał teren naokolo schronu i niedopatrzył się warunków, które by wakazywały na przygotowania tych schronów do celów obronnych, wygląd zewnętrzny, budowa i ukrycie wskazywałyby, że są przeznaczone na magazyny.
W załączeniu przedstawiam zdjęcia fotogr. schronów Nr. V. VI i VII, oraz jedno zdjęcie schronu na powierzchni /mało wyraźne, widoczny tylko komin/ - wykonane przez agenta oraz 2 szkice /wykonane w Ekspozyturze/ na podstawie rys. agenta.

Dokument nr2 - L.dz.6105/Tj./Stud./36., 05.11.1936 r.
Kanał Oberlandzki [kanał Elbląski] - opracowanie.
Zalew między jeziorem Flachsee [jezioro Płaskie] i Gauden See [jezioro Gaudy].

Dokument nr3 - Ekspozytura Nr. 3., L.dz. 300/Tj.Stud./37., 2.marca 1937 r.
Komunikat informacyjny Nr.1 za miesiąc styczeń 1937 r.
4/ Zalew między jeziorami Gauden-See [jezioro Gaudy] i Flach-See [jezioro Płaskie].
Wysłany w teren Gauden-See i Flach-See agent przedłożył w wyniku swej pracy następujące dane z tego rejonu:
Plan 1: 25 000 Riesenburg 892, Rosenberg 893.

W rozwidleniu dróg /miejsce oznaczone cyfrą 1 zieloną/ natknął się na zamkniętą drogę i tablicę ostrzegawczą z napisem "Verbotener weg". Poniższa odbitka przedstawia zdjęcie tej tabliczki: Verbotener Weg.

Podobnych tablic stwierdził agent kilka w tym rejonie - zarówno jak po północnej, tak i po południowej stronie jezior. W rejonie Heidemühl [nieistniejący młyn koło przysiółka Fabianki]/cyfra zielona 2/ stwierdził istnienie zwykłej śluzy, którą przedstawia poniższe zdjęcie:

Po zachodniej stronie drogi, prowadzącej z cechy 112,6 [wzgórza] do Auss-P w miejscu załamania drogi na zachód /na południe od litery T/ [określenia z niemieckiej mapy 1:25 000 Rosenberg 2282(893), patrz -> mapa z raportu, oryginalna mapa patrz np. ->Mapster] stwierdził agent zasieki z drutu kolczastego na drewnianych palikach 50 cm wysokich. Długość przeszkód ponad 50 m /cyfra zielona 3/. Poniższe zdjęcie przedstawia omawianą drogę, zdjętą od strony północnej:

Mokradło oznaczone na planie /zielona cyfra 4/ zalane jest obecnie wodą. Przy północno-wschodnim cyplu wyżej opisanego mokradła w miejscu /cyfra zielona 5/ stwierdził agent na kanale /cyfra zielona 6/ łączącym jeziora Karpfenteich i Zdrinski-See wał ze śluzą /zielona cyfra 5/.
Głębokość kanału od krawędzi jego do powierzchni wody wynosi około 5 m, a szerokość powierzchni wody 10 do 12 m. Na pochyłym południowym brzegu kanału wschodniej stronie śluzy ciągną się na przestrzeni około 150 m przeszkody z drutu kolczastego około 5 m szerokie, a pół metra wysokie. To samo jest po zachodniej stronie śluzy. Poniższe zdjęcie przedstawia tę śluzę:

Jezioro Zdrinski-See i Twaruszczek-See połączone są identycznym kanałem /zielona cyfra 7/.
W miejscu, oznaczonym /zielona cyfra 8/ stwierdził agent most, długości ok. 20 m, a szerokości około 6 m. Kanał po wschodniej i zachodniej stronie tego mostu posiada zasieki.
Zakreskowany cypel jeziora Twaruszczek-See został odcięty, osuszony, a samo jezioro połączone zostało kanałem z jeziorem Flach-See /zielona cyfra 9/. Poniższe zdjęcie przedstawia kanał z mostu oznaczonego cyfrą 10 zdjęty:

Skrzyżowanie dróg w rejonie F. Gerswalde [leśniczówka Bukownica] połączone zostało nową szosą z drogą, biegnącą obok cechy 107,8 /zielona cyfra 11/. Na drodze tej przez kanał przechodzi most drewniany, 25 m długi, 3 m szeroki. Poniższe zdjęcie dokonane przez agenta z kierunku południowo-zachodniego przedstawia ten most, oznaczony na planie /zielona cyfra 10/.

Brzeg kanału odrutowany jest zasiekami.
Poza tym dokonał agent poniższego zdjęcia z mostu na Mühlengraben /zielona cyfra 12/

Agent przeszukał teren zarówno jak po północnej tak i po południowej stronie na przestrzeni Gauden-See Flach-See, jednakowoż na żadne fortyfikacje nie natrafił.
Wysłany w rejon Gauden-See Flach-See agent sprawdzenia powyżej meldowanych informacji po powrocie z terenu zameldował: Jezioro Flach-See i Twaruszczek-See połączone są kanałem, którego szerokość na powierzchni wynosi do 12-tu m. Brzegi kanału po południowej i północnej stronie są wysokie i strome, a w miarę zbliżania się do Flach-See zniżają się. W punkcie oznaczonym /czerwona cyfra 1/ prowadzi przez kanał most betonowy na szosie Gerswalde - Heidemühl. W oznaczonym punkcie /czerwona cyfra 2/ stwierdził istnienie mostu drewnianego na kanale, z którego dokonał zdjęcia od strony północno-wschodniej. Poniższe zdjęcie przedstawia ten most.

Jak widać z zdjęcia jest to ten sam most meldowany i sfotografowany przez pierwszego agenta z odwrotnej strony /zielona cyfra 10/. Przy moście tym stwierdził agent po obu jego stronach tak jak na jego brzegu północnym tak i na południowym zasieki z drutu kolczastego.
Twaruszczek-See i Zdrinski-See połączone ze sobą również kanałem. Brzeg północny kanału jest wysoki i równy brzeg południowy falisty i miejscami wyższy od brzegu północnego. Po obu stronach kanału na jego stromych brzegach rozpięte są druty kolczaste na prętach żelaznych ze spiralnymi oczkami /grubość drutu prętowego 1-1,5 cm/ Przeszkody te mają miejscami około 10 m. Na zewnątrz są one około 1,50 m wysokie, a w miarę zbliżania się do kanału obniżają się do 50 cm. Na kanale po wschodniej stronie Zdrinski-See zbudowany jest wąski most drewniany /cyfra czerwona 3/. Poniższe zdjęcie przedstawia ten most sfotografowany z kierunku północno-zachodniego:

Od zachodnich brzegów Zdrinski-See prowadzi dalej kanał tych samych rozmiarów aż do tamy /cyfra czerwona 4/. Przy tamie też śluza. Południowy brzeg od Zdrinski-See aż do tamy umocniony jest zasiekami z drutu kolczastego.Na północnym brzegu zasieków nie ma. Po zachodniej stronie Zdrinski-See jest drugi mostek drewniany /cyfra czerwona 5/.
Tama /czerwona cyfra 4/ zbudowana jest z betonu i ze szyn żelaznych, szeroka 3,5 m, długa do 10 m.Przez tamę prowadzi droga leśna. Poniższe zdjęcie przedstawia tę tamę zdjętą z kierunku północno-zachodniego, na którym widać śluzę w tamie:

Poza tym agent dokonał z kierunku południowo-zachodniego zdjęcia terenu wzdłuż drogi i tamy:

Od tej tamy na zachód rozciąga się teren bagnisty, a na nim po obu stronach kanału ciągną się zasieki z drutu kolczastego na drewnianych palach. Poniższe zdjęcie przedstawia zasieki i teren po zachodniej stronie tamy. Zdjęcie wykonano z tamy:

Po zachodniej stronie Karpfenteich znajduje się Knüppeldamm /cyfra czerwona 6/, na którym jest zwyczajne urządzenie do regulacji odpływu wody, a które przedstawia poniższe zdjęcie:

Od Knüppeldamm na zachód ciągną się krótkie zasieki, które przedstawia poniższe zdjęcie:

Agent przepracowując dany teren nie natknął się nigdzie na żadne schrony, ani też prace, wskazujące na to, by w danym terenie w najbliższym czasie miano przystąpić do budowy umocnień. Podkreślił natomiast, że teren nadaje się bardzo dobrze i łatwy jest do sztucznego zalania.
Jak widać z powyższych meldunków zgodne są one ze sobą i potwierdzają poprzednio posiadane i meldowane informacje. Istnieje jedynie różnica w tym, że wedle poprzednich meldunków Twaruszczek-See, Zdrinski-See i Karpfenteich przestały istnieć, obecne meldunki natomiast stwierdzają ich istnienie. Najprawdopodobniej po wykonaniu prac nad budową połączeń i wałów między jeziorami podniesiono stan wód do normalnego.
Na dołączonym drugostronnie planie 1: 25 000 oznaczono cyframi zielonymi pracę jednego agenta, czerwono prace drugiego agenta.

Dokument nr4 - Ekspozytura Nr. 3., L.dz. 4590/Ew../Tj./39., 31.maja 1939 r.
FORTYFIKACJE.
Rejon Marienburg.
I. Umiejscowienie obiektów Nr.525/T - 533/T.

a/ Plan 1: 25 000 Alt Christburg 799, Saalfeld 800
Źródło przepracowując odcinek na zachód od m. Osterode, odszukało w miejscu wskazanym na wycinku z planu poniżej - wykopany w ziemi dół o rozmiarach około 2,5 x 2 m. ogrodzony palikami drewnianymi z drutem kolczastym.
Dół ten ze względu na jego charakterystyczny wygląd przyjmuję, że jest to schron bierny, prowizoryczny, jakie spotyka się na innych odcinkach, ująłem go do tymczasowej ewidencji i numerują Nr. 525/T. [schron na terenie Pozycji Olsztyneckiej].
W dalszym przepracowaniu tego odcinka źródło odszukało kilka innych dołów analogicznych do wymienionego.
Umiejscowienie tych doków przedstawia wycinek z planu w części II. niniejszego meldunku.
Doły te /prowizoryczne schrony/ ująłem do ewidencji tymczasowej pod numerami: Schron Nr.526/T, 527/T, 528/T, 529/T, 530/T, 531/T. [odcinek Stary Dzierzgoń - Bucznik]
Schron Nr.531/T - jest o rozm. ok. 4 x 2 mtr., ogrodzony palikami z drutem kolczastym. Obecnie zalany wodą.
Schron Nr.530/T - jest analogiczny do poprzedniego z tym, że w jednej ze ścian znajduje się mała szopa drewniana. Dół jak i szopa są częściowo zalane wodą. Na szopie widnieje napis "Sedan".
Poniższe dwa zdjęcia przedstawiają omawiany schron

Następne zdjęcia przedstawiają schron przy wzg. 111.7 z szopą jak wyżej z napisem "Reservist" meldowany /inne źródło/ tut. kom. inf. L.dz.1500/Tj.Stud./39. z dn. 6.III.39 zał. 1. jako schron w budowie /czerwone kółko/.

Źródło przeszukało ponadto las Knicke oraz odcinek Alt-Stadt [Stare Miasto] - Vw. Köllmen [Folwark Kielmy] - Protheinen [Protajny] i nie stwierdzi żadnych innych obiektów fortyfikacyjnych.

b/ Plan 1: 25 000 - Schwalgendorf 894
Źródło przepracowujące odcinek pomiędzy Flach [jezioro Płaskie] - Kl. Rotzung-See [jezioro Rucewo Małe] odszukało i umiejscowiło schron wkopany całkowicie w ziemi z widocznymi belkami od zewnętrznej strony i zasypany górą warstwą ziemi.Na około ogrodzony jest kilkoma palikami z drutem kolczastym w ten sam sposób, jak poprzednio omawiane schrony.
Wymieniony schron numeruję jako schron Nr.532/T. Poniższe zdjęcie przedstawia wymieniony schron:

Ponadto potwierdził istnienie schronu na tym odcinku przy wzg. 111,7 /na południowy-wschód od Kl. Rotzung-See/ omówiony już w niniejszym meldunku /inne źródło/ jako schron w budowie z napisem "Reservist". Obecnie schron ten ująłem do tymczasowej ewidencji jako schron Nr. 533/T. Umiejscowienie wym. schronów przedstawia wycinek z planu 1: 25 000 w części II.pkt.b.
Uwaga Ekspozytury: Biorąc pod uwagę małe rozmiary wykonanych dołów /2,5 x 2 m/ oraz charakterystykę /szopy w dołach z napisami/ przypuszczać pozwala, że są to już gotowe schrony typu, jakie spotyka się na innych odcinkach t.j. małe, prowizoryczne, zbudowane z drzewa, całkiem schowane w ziemi z krótkim rowem strzeleckim wzgl. wejściowym jak schron Nr.475/T meld.tut. L.dz.1500/Tj.Stud./39. z dnia 6.III.39r.
Schrony te można by uważać jako bierne, przeznaczone prawdopodobnie dla obsługi względnie dla przechowania amunicji. Jak z powyższych informacji i zdjęć wynika, budowa tych schronów nie udała się ze względów na podmokły grunt i z tych powodów przypuszczalnie zaniechane na razie dalszej budowy.
Zarządziłem dalszą obserwację i przepracowanie tego odcinka przez inne źródła.

II. Zasieki - zapory drogowe:
a/ Plan 1: 25 000 Alt Christburg 799, Saalfeld 800
Źródło odszukało po wschodniej stronie rowu łączącego Kl. Rotzung-See z Gr.Rotzung-See [jezioro Rucewo Wielkie] zbudowane zasieki, szerokości około 6 m. Składają się one z 5-6 rzędów palików żelaznych, wystających na około 1,20 m nad ziemią z umocowanym na nich drutem kolczastym.
Przebieg omawianych zasiek przedstawia wycinek z planu w części I. niniejszego meldunku.
Dalszy ciąg tych zasiek odszukało źródło na odcinku Alt-Christburg [Stary Dzierzgoń] - Buchwalde [Bucznik]. Zasieki te tworzą również 6 mtr.pas, składający się z 5-6 rzędów palików żelaznych, a dla zagrodzenia dróg przygotowane są kozły hiszpańskie oraz zapory drogowe z drzewa.
Poniższe dwa zdjęcia przedstawiają zasieki na południe. od m. Buchwalde i zaporę szosową przy tej miejscowości

Umiejscowienie wymienionych zasiek i zapór przedstawia wyoinekz planu poniżej:

b/ Plan 1: 25 000 Schwalgendorf 894.
Źródło przepracowując odcinek między Flach-See i K1. Rotzung-See odszukało w drugiej połowie marca 1939 r. kanał, który rozpoczyna się od Flach-See /na wschód od tego jeziora/, okrąża z północy coty 110,4 i wchodzi w las Forst Alt-Christburg. Źródło przypuszcza, że kanał ten dochodzi Twaruczek-See. Brzegi tego kanału są betonowane. Nad kanałem pobudowany jest most /umiejscowienie tego mostu przedstawia oleata wycinek z planu 1: 25 000 poniżej:

Powyższą informację przedstawiam z zastrzeżeniem do czasu uzyskania potwierdzenia przez inne źródła.
Poza tym potwierdza istnienie zasiek i zapór drogowych pomiędzy jeziorami Flach-See i Kl. Rotzung-See - opisując je w ten sam sposób, jak poprzedni meldunek innego źródła /tut.kom.inf. L.dz. 1500/TJ.Stud./39. z dnia 6.III.39r./
Poniższe zdjęcia przedstawiają most nad tym kanałem, zapory, zasieki i kozły hiszpańskie:

Źródło informacje swoje, meldowane tut.kom. inf. L.dz.1500/Tj.Stud./39. z dnia 6.III.39r. - popiera poniższymi zdjęciami fotograficznymi, które są identyczne z fotografiami innego źródła w niniejszym meldunku: