Powiśle, Górne Prusy

Znajomi leśnicy zwrócili uwagę na urządzenia hydrotechniczne na zachód od nie istniejącego Folwarku Kalitki. Po przejrzeniu mapy historycznej i topograficznej tego rejonu zrodziło się przekonanie, że są to ślady po tworzeniu zalewu w ramach Pozycji Dzierzgońskiej, mającego blokować teren między Jeziorakiem i odcinkiem rowu przeciwpancernego od zachodu, a jeziorem Gil i doliną rzeki Iłgi do jeziora Drwęckiego na wschodzie.
Na Rys.02 widać ten teren w 1912 roku na mapie 25k (tak samo wyglądały mapy publikowane do 1944 roku). Z dwóch podmokłych łąk Gr. Gulling (zmeliorowana) i Kl. Gulting wypływają strumyki, które przez prawdopodobnie naturalne jary dopływają do nienazwanej łaki, a z niej woda wypływa dalej do jeziora Gr. Gehl-See.

Na Rys.03. widzimy wysokości zmierzone z modelu cyfrowego na podkładzie aktualnej mapy topograficznej 10k.

Wydaje się, że gdzieś w latach 1929-37 niemieckie władze wojskowe pod przykrywką prac na przykład melioracyjnych nakazały zmienić układ wodny w okolicy Folwarku Kalitki, tak aby móc zablokować około 2 km lasu powstałymi jeziorami i tworzonym w razie zagrożenia zalewem.
Pogłębiając i poszerzając istniejący jar utworzono 400 metrowy kanał (4) szerokości 8-10 m, bardzo przypominajacy kanał Jerzwałdzki. Północny koniec kanału został zamknięty ziemna groblą, w która został wbudowany duży, betonowy mnich (10) (budowla hydrotechniczna służąca do piętrzenia i regulowania przepływu wody w stawach składający się ze: stojaka - pudło z wsuwanymi zastawkami i leżaka - rury wbudowanej w groblę). Aktualna wysokość mnicha ponad taflę wody w kanale ok. 1,5 m, woda w ilosci kilkudziesieciu litrów na sekundę spada ok. 3 m i niknie w grobli. Prawdopodobnie betonową rurą (14) (być może 3 kręgi tej rury leżą na północ od grobli) długości stu kilkudziesięciu metrów woda pojawia się na końcu jaru. Niestety nie zostało to jeszcze stwierdzone naocznie, to tylko wniosek z analizy mapy, więc tajemnica gdzie podziewa się tysiące litrów wody znikające pod ziemią nazywam HYDROZAGADKĄ...
Na zachód od dużego mnicha (10) jast mniejszy betonowy mnich (11), którym madmiar wody z kanału przelewa się przez rurę kamionkową do pobliskiego jeziora Gulting Średni (2). W systemie są jeszcze 2 stalowe mnichy: (8) łączący jezioro Gultinek Mały (3) z kanałem Gultinek (4) oraz (15) łączący jezioro Gultting Średni (2) z jarem, którym woda dopływa do łaki (5). Mała grobla ziemna (7) wyglada na współczesną.
Nie mam żadnych dokumentów i to co piszę jest tylko interpretacją stanu zastanego, ale moim zdaniem dość dobrze tłumaczy powstanie w środku lasu 400 m kanału, któremu trudno by było przypisać jakieś znaczenie gospodarcze. Nie ma pewności też czy wszystkie obiekty powstały przed wojną.
Tu już same domysły. Podczas budowy kanału woda z łąki Gr. Gulting została skierowana przez istniejące rowy (być może z czasów melioracji), do zagłębienia terenu, z którego powstało jezioro Gultinek Mały. Po wpuszczeniu wody do kanału zamkniętego groblą (9) łąka Gr. Gulting pewnie w dłuższym czasie została zalana, tworząc jeziolo Gulting Duży. Jak powstało jezioro Gulting Średni? Czy po zamknięciu zastawek w mnichu (15) zostało napełnione z jakiegoś źródła z łaki Kl. Gutlig czy powstało z wody przelewanej z kanału przez mnich (11)? Można by podnieść poziom wody od dzisiejszego stanu w kanale wsadzając deski w zastawki mnichów (10) i (11) oraz w jeziorach wstawiając deski w zastawki mnichów (8) i (15). Po wyjęciu tych desek nastapił by dopływ do łaki (5) dużej ilości wody, tworzącej zalew trudny do przebycia, w każdym razie w jakimś okresie po zalaniu.

Niestety muszę się przyznać do "reserachu hegemonowskiego", czyli do przygotowaniu do wyjazdu "level master"... Czyli przygotowanie post factum. Krótki dzień, czasu i światła nie starczyło. No i wiedzy, że trzeba sprawdzić.

Teza do dalszych badań nr 1:
Woda ginie na mnichu (10) i gdzieś się musi pojawić. Potrzeba przejścia wzdłuż jaru i sprawdzenia gdzie się woda pojawia. Według mapy topo gdzieś tu (14) - 53.69726352, 19.69011654

Teza do dalszych badań nr 2:
Na miejscu jazu (16) na mapie z 1912 roku znajduje się przepust w drodze. Teoretycznie według aktualnej mapy 10k ciek płynie od jeziora Gil Wielki, ale przepust w drodze asfaltowej jest na rzędnej ok. 100 m, poziom jeziora ok. 97 m, a łąka która miała być zalewem ok. 98 m.
Do sprawdzenia, czy istnieje jaz na pozycji 53.69718785, 19.70260988, jak wygląda i w którym kieruknu płynie strumyk przez niego.

Teza do dalszych badań nr 3:
Do sprawdzenia jaz (17) 53.69581477, 19.70871992, na mapie z 1912 roku w tym miejscu jest mostek. Teoretycznie jaz w tym miejscu powinien dać zalew na południe od jeziora Gil Wielki. Pytanie: czy jest jaz, jak wygląda, w którą stronę płynie ciek przez niego, jak wygląda jar na południe od niego? Punkt odniesienia - mapa z 1944 roku (Rys.25.) - w tym miejscu pokazuje fragment pozycji obronnych.

Na rysunku Rys.27. przedstawiono zasięg możliwych zalewów, gdyby potwierdziło się istnienie jazów (4) i (5).

Tezy 2 i 3 wyjaśnione, do zbadania została Teza 1 czyli hydrozagadka - gdzie się podziewa woda z kanału Gultinek?

Jaz (16) nie istnieje i nie ma żadnego śladu po nim. W każdym razie ja nie zauważyłem. Byłem na miejscu. w którym na mapie topo 10k był jaz, ale może był przesunięty, a ja w trawie po pas, krótko po ulewnym deszczu, długo nie szukałem...

Na północ od nie istniejącego Folwarku Kalitki zachowała się betonowa budowla hydrotechniczna. Nie używana przez kilkadziesiąt lat, pewnie podmyta w czasie jakiejś burzy, leży przewrócoona. To Jaz (17) z wcześniejszych rozważań. To chyba nie jest jaz, wygląda jak mnich, ale nie widać resztek rury leżaka. Najpewniej to urządzenie należy nazwać zastawką. Ciek wodny płynie w kierunku jeziora Gil Wielki. Według mnie cywilnego celu tego urządzenia nie ma. Po włożeniu desek we wnęki zastawki można było zgromadzić w wyglądającym naturalnie parowie (być może pogłębionym) i następnie podmokłą łąkę znajdującą się na południe od zastawki. Prawdopodobnie po otwarciu zastawki ilość wody zgromadzona wystarczała do zalania łąk przy jeziorze.

Leśnicy wskazali jeszcze jeden jaz na rzece Iłdze, numer (3) na powyższej mapce, do którego prowadziła nieczytelna dziś droga.