Powiśle, Górne Prusy, Pojezierze Iławskie

Zrzucenie krępującego gorsetu kontroli MKK pozwoliło Reichswehrze wrócić do tematu umocnienia nowych granic, choć prace studyjne nad ufortyfikowaniem granicy wschodniej Republiki Weimarskiej musiały toczyć się wcześniej, jeśli już w 1928 r. ruszyły pierwsze prace przy budowie Oderstellung na Dolnym Śląsku. W tym czasie rozpoczęły się też przygotowania do budowy Pozycji Lidzbarskiej w Prusach Wschodnich, choć budowę rozpoczęto dopiero w roku 1932, początkowo w obszarze dozwolonym do prac fortyfikacyjnych według porozumienia z 1927 roku - czyli w tzw. Trójkącie Lidzbarskim. Prace takie były hamowane przez brak funduszy wynikających z sytuacji finansowej państwa po wybuchu Wielkiego Kryzysu pod koniec 1929 r., którego skutki trwały jeszcze kilka lat po dojściu Adolfa Hitlera do władzy.
W zachodniej części Prus Wschodnich znajdującej się w strefie zabronionej, w dogodnych do zablokowania ze względu na ukształtowanie terenu, położenie jezior i przebieg rzek obszarach, zaplanowano budowę urządzeń hydrotechnicznych mających doprowadzić przez powstanie zalewów, będących przeszkodą nie do przebycia przez nieprzyjaciela (tu Polskę) na przewidywanych kierunkach ataku polskiej kawalerii. Bez niemieckich dokumentów źródłowych trudno jest określić czy budowane w latach 1925-39 obiekty miały przeznaczenie cywilne, militarne czy cywilno - militarne, pewnie głównie to trzecie. Tym bardziej, że władze wojskowe mogły ukrywać prawdziwe zadania budowli hydrotechnicznych (Patrz -> Memorandum z 1921 r.). Takie działanie w 1932 r. w oparciu o zachowane dokumenty opisuje dla innego terenu (Pozycja Pomorska) kolega Aufmann na swoim blogu hauba.pl w wątku Prace hydrotechniczne i fortyfikacyjne w rejonie Góry Wisielczej.
W tym rozdziale wyjdziemy poza teren Rejencji Zachodniopruskiej, opisując również tereny między Ostródą, Olsztynkiem i Olsztynem.

Wszystkie dokumenty pochodzą z Centralnego Archiwum Wojskowego (CAW).

"BIG" L.dz.1400/TO/Tj/29. Numer 9.
(info 1) Nowe instalacje budowlane na terenie Prus Wschodnich.
W Prusach Wschodnich buduje się kanał 3 km. długości, 4 m szerokości i 20 głęboki, który prowadzi przez las od jeziora Plaucich do szosy Olsztyńskiej prowadząca do miasta Olsztyna. Odległość od kanału do miasta Olsztyna wynosi 20 km. Kanał jest budowany z betonu, w którym mają być wbetonowane kable. Do kanału są 4 wejścia. Nadzór nad budową jest ściśle wojskowy. /Militär-Verwaltung Allenstein./.

"BIG" L.dz.2000/TO/29. Numer 10.
(info 2) Umocnienia Oberlandkanalu [kanału Elbląskiego].
Wzdłuż Oberlandkanal'u wybudowano w ostatnim czasie cały szereg szop drewnianych, zawierających w dużej ilości drut kolczasty, pale żelazne, oraz przybory do kopania, które, według oświadczenia poufnego jednego z właścicieli majątku, służyć mają dla umocnienia kanału na wypadek wojny. Szopy te są przeciętnie długie na 10 m szerokie na 8 m i wysokie na około 3 m.
Jedna z takich szop znajduje się koło leśniczówki Plautzig [Pluski], druga koło majątku Pagelsdorf [Ameryka] we dworze Amerika, trzecia nad rzeką Pasarge [Pasłęką] koło wsi Wemitten [Wymój] i czwarta nad rzeką Pasarge koło młyna Mandryny /przypuszczalnie Pasarge Mühle./.

"BIG" L.dz.2250/EW/T.O/29. Numer 18.
(info 3) Kanał w okolicy Plautziger-See [jezoro Pluszne].
Od jeziora Plautziger-See aż do nizin znajdujących się w jego okolicy prowadzi kanał, mający na celu przeprowadzenie wody z jeziora do tych nizin, ażeby przez zalanie ich wodą uniemożliwić nieprzyjacielowi przemarsz. Kanał ten jest obecnie zamknięty za pomocą śluz, które są silnie zabezpieczone rozmaitymi zamkami.
Pierwsza główna śluza znajduje się na północnym skraju jeziora Plautziger-See 1500 mtr.od miejscowości Neu-Stabigotten [Nowa Stawiguda] przy leśniczówce [F. Stabigotten - Leśnictwo Stawiguda], stojąca pod opieką leśniczego. W tym samym miejscu na terenie leśniczówki jest szopa w której znajduje się większa ilość drutu kolczastego, który ma być użyty do umocnienia punktów wyższych, do których woda nie dojdzie. Druga śluza tworzy zamknięcie głównego kanału, który jest około 300 mtr.długi i prowadzi przez drogę na północny wschód od pierwszej śluzi i jest miejscami, gdzie się znajduje teren górzysty, aż do 17 mtr.głęboki.
Trzecia śluza znajduje się przy drodze Neu-Stabigotten 1000 mtr.na południe od tej miejscowości.
W tem miejscu jest kanał przeprowadzony przez drogę i prowadzi dalej na zachód. Czwarta śluza znajduje się po drugiej stronie drogi.
Od drogi w kierunku na zachód i do miejscowości Honigwalde, nie dochodząc zupełnie, znajduje się głęboki rów, rzekomo dla ściągania wody z łąk. Rów ten dochodzi do toru kolejowego Allenstein [Olsztyn] - Hohenstein [Olsztynek], gdzie się również z obu stron znajdują śluzy. Kanał ten prowadzi aż do jeziora Wemitten-See [jezioro Wymój]. Z tych śluz rozgałęzia się woda po obu stronach szosy Allenstein - Hohenstein a przylega miejscami do toru kolejowego od Honigwalde do Schönfelde [Unieszewo] /tu chyba pomyłka i chodzi o Stabigotten czyli Stawiguda/, gdzie się znajdują torfowiska. Przestrzeń ta jest około 8 km długa i stanowiłaby dużą przeszkodę, gdyż torfowiska i potrzebna tylko warstwa wody do wysokości 20 cm uniemożliwiłyby zupełnie przejście.
Na południowo wschodnim skraju jeziora Landtziger-See [?} znajduje się budynek umieszczony zupełnie w ukryciu między drzewami, noszący napis: "Vorsicht, hier liegen zwei Selbstachüsse". Napis ten figuruje na wszystkich oknach i drzwiach. Na drzwiach przy głównym wejściu jest oprócz tego napis: "Erholungsheim der II.Ersatz-Komp.Kraftfahrbatl.2" i jest stale zamieszkaną. Według opowiadań mieszkańców z okolicy zajeżdżają tam często samochody ciężarowe z żołnierzami, gdyż w domu tym ma się znajdować ukryta broń. Mieszkańcy tego domu chodzą w ubraniach cywilnych i są rzekomo żołnierzami zwolnionymi z Reichswehry.

BIG L.dz.6105/Tj./Stud./30. z 04.01.1930 r.
(info 4) Opis śluz kanału Plautziger-See [jezoro Pluszne].
Od jeziora Plautziger-See aż do nizin znajdujących się w jego okolicy prowadzi kanał, mający na celu przeprowadzenie wody z jeziora do tych nizin, ażeby przez zalanie ich wodą uniemożliwić nieprzyjacielowi przemarsz. Kanał ten jest obecnie zamknięty za pomocą śluz, które są silnie zabezpieczone rozmaitymi zamkami.
Pierwsza główna śluza znajduje się na północnym skraju jeziora Plautziger-See 1500 m od miejscowości Neu-Stabigotten [Nowa Stawiguda] przy leśniczówce [F. Stabigotten - Leśnictwo Stawiguda], stojąca pod opieką leśniczego. W tym samym miejscu na terenie leśniczówki jest szopa, w której znajduje się większa ilość drutu kolczastego, który ma być użyty do umocnienia punktów wyższych, do których woda nie dojdzie.
Druga śluza tworzy zamknięcie głównego kanału, który jest około 300 mtr. długi i prowadzi przez drogę na północny wschód od pierwszej śluzy i jest miejscami, gdzie się znajduje teren górzysty 2 aż do 17 m głęboki.
Trzecia śluza znajduje się przy drodze Neu-Stabigotten 1000 m na południe od tej miejscowości. W tem miejscu jest kanał przeprowadzony przez drogę i prowadzi dalej na zachód.
Czwarta śluza znajduje się po drugiej stronie drogi.
Od drogi w kierunku na zachód i do miejscowości Honigwalde [Miodówko], nie dochodząc zupełnie znajduje się głęboki rów, rzekomo dla ściągania wody z łąk. Rów ten dochodzi do toru kolejowego Allenstein [Olsztyn] - Hohenstein [Olsztynek], gdzie się również z obu stron znajdują śluzy. Kanał ten prowadzi aż do jeziora Wemittensee [jezioro Wymój]. Z tych śluz rozgałęzia się woda po obu stronach szosy Allenstein-Hohenstein a przylega miejscami do toru kolejowego od Honigswalde do Schönfelde [Unieszewo], gdzie się znajdują torfowiska. Przestrzeń ta jest około 8 km długa i stanowiłaby dużą przeszkodę, gdyż torfowiska i potrzebna tylko warstwa wody do wysokości 20 cm uniemożliwiłyby zupełnie przejście.

---

5/ Przygotowania do zalania terenu
(info 5) a/ Kanał podziemny na granicy pow.Osterode [Ostróda] i Allenstein [Olsztyn].
Melduję, że w latach 1928/29 Niemcy połączyli podziemnym kanałem jeziora Lansker [jezioro Łańskie] - Wemitter [jezioro Wymój] i Sarong-See [jezioro Sarąg], znajdujące się na granicy powiatów Osterode. Kanał pobudowały władze wojskowe z wielkich rur cementowych w takiej głębokości, że leżą one 25 mtr. poniżej średniego stanu wody w Lansker-See . Przy budowie kanału było zatrudnionych około 60-ciu robotników, którzy zarabiali 5-6 marek dziennie. Kanał wybudowano prawdopodobnie w tym celu, aby na wypadek wojny spuścić wodę z jezior i zatopić nią tereny niżej położone.
b/ w pow. Allenstein i Osterode.
W pow. Osterode i Allenstein istnieją przygotowane urządzenia do zalania terenu, względnie stworzenia przeszkód terenowych:
(info 6) 1/ W pow. Osterode na Schilling-Fluss [rzeka Szelążnica], biegnącej z Schilling-See [jezioro Szeląg Wielki] do Pausen-See [jezioro Pauzeńskie], w odległości jednego kilometra na zachód od szosy Osterode - Warglitten-Gut [Warlity Wielkie], zbudowano 3 śluzy w odległości 200 metrów jedna od drugiej, obok śluz usypano odpowiednie tamy. Obecnie śluzy te są stale otwarte. Zadaniem ich jest na wypadek wojny zalanie terenu w rejonie Warglitten-Gut do Kl. Reussen [Ruś Mała].
(info 7) 2/ W pow. Allenstein, most na Passarge-Fluss[rzeka Pasłęka], 500 m na wschód od Sarong-See [jezioro Sarong], przez który prowadzi droga z m. Makrauten [Makruty] do Schönfelde [Unieszewo], przygotowany jest do wysadzenia na wypadek działań wojennych. Te same przygotowania poczyniono na szosie biegnącej z Grieslinen [Gryźliny] do Stabigotten [Stawiguda], w Honigswalde [Miodówko], przy jeziorku leżącym po wschodniej stronie szosy. W razie działań wojennych szosa może być na dużej przestrzeni zniszczona. Przedstawiając powyższe melduję, że co do urządzeń opisanych w pkt.1 konfident widział je, a odnośnie pkt.2 zebrał informacje.

---

(info 8) Umocnienia polowe na terenie Prus Wschodnich.
1/ W Prusach Wschodnich buduje się kanak 3 km długości, metry szerokości i 20 metrów głęboki, który prowadzi przez las od jeziora Plautzig do szosy Olsztyńskiej prowadzącej do miasta Olsztyna. Odległość od kanału do miasta Olsztyna wynosi 20 km. Kanał jest budowany z betonu, w którym mają być wbetonowane kable. Do kanału są 4 wejścia. Nadzór nad budową jest ściśle wojskowy./Militär-Verwaltung Allenstein/.

Ekspozytura Nr.III., L.dz.2150/st./T.O./31., 30.kwietnia 1931r.
Meldunek działu wojskowego.
I. Umocnienia w Prusach Wschodnich.
(info 9) 1/ Schrony w Ruhwalde [Wygoda] i Haasenberg [Zajączki] pow. Osterode.
W m. Ruhwalde stwierdzono istnienie schronu w odległości około 700 mtr. od granicy, na północ od szosy Czerlin - Ruhwalde, w południowym stoku góry. Schron ten zbudowali saperzy Reichswehry na gruncie gminy Ruhwalde. Do budowy użyto beton i żelazo. Schron jest wpuszczony wgłąb i w stok göry. Na zewnątrz widać cegłę czerwoną na wysokości 1 m. U góry widoczne są trzy legary żelazne. Schron jest zamknięty na drzwi drewniane, z dwucalowych bali, obitych zewnątrz zwyczajną blachą. Drzwi zamknięte są na dwie kłódki przy pomocy klamer żelaznych oraz zawieszone na zawiasach patentowych, które nie pozwalają drzwi wyważyć. Wejście do schronu jest widoczne z szosy Czerlin - Ruhwalde. Stwierdzono tylko jedno wejście, do którego nie prowadzi ani dróżka, ani też nie widać wydeptanej ścieżki. Dookoła zarośnięte trawą. Część tej góry ogrodzona jest płotem.
Według twierdzenia gosp. Buczer a z m. Marienfelde [Glaznoty] i Zimmermanna z m. Ketzwalde [Jagodziny] w schronie nic się nie znajduje. Konserwację i nadzór nad tem ma żandarm z m. Marienfelde.
W m. Haasenberg znajduje się schron koło toru kolejowego. Szkic określający mniej więcej położenie schronu w załączeniu przedkładam.
Schron ten został zbudowany również przez saperów Reichswehry. Do budowy użyto beton i żelazo. Nad drzwiami widoczny jest legar żelazny. Schron jest wpuszczony w ziemię. Na wierzchu widoczny tylko pagórek usypany z ziemi. Drzwi żelazne, grubości 12 mm, rozmiar 1 x 1 m. Drzwi były całkowicie zawalone ziemią, lecz obecnie ziemia osiadła i od góry od odsłoniła drzwi na 10 cm. oraz beton 30 cm. W schronie rzekomo nic się nie znajduje. Wejście stwierdzono jedno, od strony północnej. Żadnego dojazdu wzgl. dojścia nie ma. Konserwacją i nadzór nad tem, ma ten sam żandarm z m. Marienfelde. Osoby cywilne mówią, że schrony te, to są komory gazowe.
W Ruhwalde, komora ta ma być używana co dwa trzy miesiące.
W Haasenberg widać, że w tym roku przy komorze nic się nie robiko, gdyż wejście jest całkowicie zarośnięte ostem i zielskiem.
Taki sam schron, jak w m. Haasenberg, ma się podobno znajdować koło maj. Hedwigshöhe, t.j. około 4 km od m. Ketzwalde /na połdn./ w kierunku m. Vierzighufen. Bliższych danych co do tego schronu brak.

Ekspozytura Nr.III., L.dz.4260/St./T.O/31., 31.sierpnia 1931r.
Meldunek działu wojskowego.
Fortyfikacje na terenie Prus Wschodnich.
(info 10) 3.) Umocnienia w powiatach Marienburg, Stuhm i Marienwerder.
Schron wszkicowany przez ag-ta 502 w lasku Saubersdorfer-Wald [las Zebrdowo] na płn. od szosy Garnsee [Gardeja] - Nieder-Zehren [Czarne Dolne] , przy drodze Nieder-Zehren - Zigahnen [Cygany] pokrywa się mniej więcej ze schronym meldowanym przez ag-ta Hass'a (przez P.0.7/I.) - vide tut. meld. L. 2150/St.31. zał. 3. - pkt. 2-gi (Schron betonowy w Niederzehren, pow. Mariemerder.)
Ag-ci 502 i Hass nie mają ze sobą nic wspólnego i pochodzą ze zupełnie innych znacznie odległych od siebie okolic. Wnioskuję również, na podstawie ustnych konferencyj z ag-tem Hass'em i późniejszych jego przedłożeń, które zostaną przedstawione później, że agent ten ma lub miał pewien dostęp do meldowanych rzeczy, że jednak nie jest zupełnie szczery i pewne dane prawdziwe zabarwia własną fantazją, lub też pod dyktandem.
Ag-ta 502 uważam za szczerego, który może popełnić nieścisłości jedynie z powodu niedostatecznej znajomości przedmiotu lub przez niezręczną redakcję sprawozdań o rzeczach widzianych.

Powołując się na dokumenty polskiego wywiadu na wojskowe przeznaczenie budowli hydrotechnicznych między jezorem Pluszne a Miodówkiem wskazał już w 2005 r. kolega Schliemann na Pomorskim Forum Eksploracyjnym w wątku "Przedmoście Olsztyńskie"? (funkcja obiektów nad Pasłęką), podpierając się zdjęciami z Olsztyńskiej Strony Rowerowej.
Jak dzisiaj wyglądają te obiekty, można obejrzeć na filmie z kanału Mazurskie Tajemnice

Polski wywiad wykrył (Patrz info 1,3,4,5,8) budowę budowli hydrotechnicznych w okolicy Miodówka na drodze z Olsztynka do Olsztyna już w 1929 r., choć opisane są tylko obiekty z Miodówka w kierunku jeziora Pluszne (obiekty 2 do 10 na poniższej mapie), nie opisane jazy na Drwęcy (12 do 14) być może powstały później, prawdopodobnie w połowie lat 30. XX w.. Miały one za zadanie zalanie okolic drogi i linii kolejowej z Olsztynka do Olsztyna wodami z jeziora Pluszne oraz zablokowanie doliny rzeki Pasłęka aż do jeziora Sarąg. W raporcie z 1931 r. (Patrz info 7) opisane jest też przygotowanie do wysadzenia mostów (komory minowe?) między Makrutami i Unieszewem (15) i w Miodówku (8). Ujawniono też szopy (Patrz info 2) z zmagazynowanymi materiałami i sprzętem fortyfikacyjnym (przybliżone pozycje - 16 do 20).
Stan zachowania obiektów przedstawię za powyższym filmem z rozmową z Panem Januszem Gadzińskim z Towarzystwa Przyjaciół Olsztynka.
System ma początek na południu jeziora Pluszne od betonowego kanału i jazu (1), którym można było zablokować wypływ wody do jeziora Poplusz, powodując spiętrzenie wody na jeziorze Pluszne. Wodą tą przez 3 podziemne kanały: pierwszy zaczynającym się kwadratowym wlotem koło leśniczówki Stawigudy (2), drugi pod drogą leśną (3), trzeci pod linią kolejową (4), można było zalać kolejne doliny. Przed Miodówką woda wpływała w rurę i przez przepust (5) dopływała do jeziora Miodówko. Na drugim brzegu jeziora przez przepust (6) pod drogą wiejską wpływała do kanału (8) i pod nie istniejącym mostem (8) przygotwanym do wysadzenia przelewała się za drogę Olsztynek - Olsztyn. Wodę można było spiętrzyć przez jaz (9) lub (10) (na lidarze widoczne są 2 podejrzane miejsca), doprowadzając do zalania doliny i drogi. Jaz (11) na Pasłęce jest prawdopodobnie związany z pobliskimi stawami.
System zalewów na Pasłęce składał się z 3 jazów między jeziorami Wymój i Szeląg (12), (13) i (14). Pozycje jazów: (12), (13) - Lidar, (14) - domniemana. Most między Makrutami i Unieszewem (15) prawdopodobnie był/jest wyposażony w komory minowe.

Agent polskiego wywiadu (Patrz info 6) w 1931 r. meldował budowę 3 jazów kilometr na zachód od drogi Ostróda - Warlity Wielkie. Na zdjęciach satelitarnych nic nie widać, z mało wyraźnego w tym miejscu Lidaru wytypowałem miejsca, w którym być może się znajdują. Do czasu potwierdzenia naocznego zakwalifikowałbym jako obiekty domniemane, gdyby nie zdjęcia Pani Anny Majewskiej na stronie Kajakiem przez Olsztyn, patrz -> most 1, jaz 1 i most 2.
Pierwsze zdjęcie przedstawia mostek w Rusi Małej (nr 4 na poniższej mapce) od strony zachodniej. Ma dziwną konstrukcję jak na tak mały obiekt, być może od strony wschodniej ma dwie zastawki. Drugie zdjęcie według opisu "Na lewym brzegu jaz regulujący poziom wód wpływającego tu strumienia. Przepływamy pod reliktami kładki prowadzącej do jazu" (2). Trzecie zdjęcie przedstawia mostek na drodze Warlity Wielkie - Ostróda (1). Według opisu Pani Anny odległość licząc po rzece między (4) i (2) wynosi 1,5 km, tak samo między (2) a (1). Ale ta odległość druga według mapy to ok. 650 m. 1,5 km od (1) na Lidarze coś widać na rzece (3), a od południa do domniemanego obiektu dochodzi niska grobla. Temat do przepracowania, choć z powodu podmokłego terenu sprawdzenie chyba z kajaka byłoby najwłaściwsze.
Jako, że od jezora Pauzeńskiego do mostku w Rusi Małej "brzegi są grząskie i niedostępne", zamknięcie zastawki przy tym mostku po pewnym czasie spowodowałoby zalananie doliny rzeczki Szelążnicy, co z położonym na południe kanałem Elbląskim stanowiłby przeszkodę nie do przebycia na tym odcinku.

Tak bym to pewnie zostawił, ale trafiłem na - L. Budych, Biała karta zabytku Stopień wodny "Mała Ruś - Próg na rzece Szelążnicy 1871-1875/1925 2001. Link patrz -> zabytek.pl, w której czytamy:
" 12. Autorzy, historia obiektu, określenia stylu: Zespół czterech progów na rzece Szelążnicy zbudowano w latach 1871-1875 w czasie gdy przedłużano szlak żeglugowy Systematu Warmińskiego na odcinku od jez. Drwęckiego do jez. Szeląg Wielki. Wykonano wówczas dwa stopnie wodne z jazami i śluzami komorowymi: stopień wodny Ostróda na odcinku między jez. Drwęckim a Pauzeńskim i Mała Ruś z progami na rzece Szelążnicy (Szeląg) na odcinku między jez. Pauzeńskim a Szeląg Wielki. Próg przy ujściu Szelążnicy z Kanału żeglugowego przez piętrzenie zapewniał głębokość żeglugową kanału a z drugiej strony, zabezpieczał optymalny także ze względów przeciwpowodziowych poziom wód jez. Szeląg Wielki. Z kolei wraz z trzema dalszymi progami zabezpieczał przeciwpowodziowo obszary wokół jez. Pauzeńskiego.
(...)
13. Opis (sytuacja, materiał i konstrukcja, rzut, bryła, elewacje, wnętrze, wyposażenie, instalacje) Sytuacja: Próg położony jest na rzece Szelążnicy, która łączy dwa jeziora: Szeląg Wielki i Pauzeńskie. Próg usytuowany jest w odległości ok. 200 m od kanału żeglugowego z jeziora Szeląg Wielki do Jeziora Drwęckiego. Przeznaczeniem progu jest utrzymanie piętrzenia na górnym stanowisku śluzy Mała Ruś. Piętrzenie to umożliwia żegluge na szlaku Miłomłyn - Ostróda - Jezioro Szeląg. Obecnie próg nie jest wykorzystywany. Spad występujący na śluzie Mała Ruś uzyskiwany jest w naturalnym spadku rzeki na jej krętym biegu i przez piętrzenie przy zatorach tworzonych przez powalone drzewa oraz gałęzie i inne zanieczyszczenia. W progu na stałe zainstalowany jest tylko jeden szandor. Materiał i konstrukcja. Próg wykonany jest w konstrukcji betonowo-drewnianej.
(...)
Pozostałe trzy progi, ostatni ok. 100 m. przed ujściem Szelążnicy do jez. Pauzeńskiego, są od wojny nieużytkowane. Wszystkie posiadają podobną konstrukcję: betonowe przyczółki, żelbetowe kładki (w jednym przypadku przebudowana na drewnianą w 1996 r.), umocnione balami dno przed i za progiem, zamknięcia szandorowe umożliwiające regulację piętrzenia. Progi te pełniły przede wszystkim funkcje przeciwpowodziowe zabezpieczając okoliczne łąki przed zalaniem lub przesuszeniem. W przypadku katastrofalnych wód powodziowych regulowały spływ a rolę polderów przejmowały obszary leśne. Pozostały również relikty grobli, którymi prowadzono drogi komunikacyjne. Wszystkie trzy progi winny zostać odbudowane.
(...)
18. Prace budowlane i konserwatorskie: Sytuacja progu stabilna od czasu budowy kanału żeglugowego na odcinku Ostróda - jez. Szeląg Wielki w latach 1871-1875. Prawdopodobnie wykonany był w konstrukcji drewnianej, tak jak większość budowli Kanału Elbląskiego.
W latach 20-tych XX wieku przeprowadzono na kanale szeroko zakrojone prace związane z modernizacją stopni wodnych. Większość obiektów przebudowano z zastosowaniem jako podstawowego materiału betonu. Przez analogię dla śluzy komorowej Mała Ruś, której komora w tych latach zyskała betonowe ściany osłonowe głów należy przyjąć że również wówczas przebudowano zespół czterech progów na rzece Szelążnicy. "

Opierając się na informacjach z "Białej karty" istniejący od lat 70. XIX w. zespół czterech progów na rzece Szelążnicy zapewniających odpowiednią głębokość żeglugową kanału między jeziorami Pauzeńskim a Szeląg Wielki, został w latach 1925-26(?) przebudowany z konstrukcji drewnianej na betonowo - drewnianą. Proces ten uchwycił polski wywiadowca w 1931 r. i zinterpretował jako przygotowania do zalewu tego terenu. Wydawaje się, że dla zapewnienia wysokości wody w kanale wystarczyłby jaz/próg Nr1. Pozostałe trzy ewentualnie mogłyby w czasie pokoju, po zamknięciu, powodować rozlanie się fali powodziowej po lesie, ale równie dobrze mogły tworzyć zalew do celów militarnych. Być może przed 1926 r. istniał tylko jaz Nr1, a reszta była wybudowana w tym roku i o tym donosił polski agent?
Pozycje jazów/progów (Nr1), (Nr2), (Nr4) i (Nr4) na poniższej mapie oznaczona według pomiarów w terenie, przepust pod drogą do Warlit Wielkich i mostek koło Rusi Małej są współczesne. Jaz (Nr1) miał chyba zastosowanie tylko cywilne, jaz (Nr2) został silnie przebudowany, być może z wyburzeniem wcześniejszej budowli. Jazy (Nr3) i (Nr4) są podobne do budowanych na innych niemieckich liniach fortyfikacji w latach 1929-38, tylko mniejsze. Śluzę komorową Ruś Mała (5) zbudowano w latach 1872-1876. W moście drogowym nad głową tej śluzy wykonano w 1926 r. zachowane do dzisiaj płytkie komory minowe, po 3 z każdej strony.

Na opisywanym terenie znajdują sie budowle hydrotechniczne, które zbudowano dla regulacji wysokości wody w kanale Elbląskim, o czym możemy przeczytać - L. Budych, Biała karta zabytku Jaz na rz. Drwęcy - Jaz piętrzący Samborowo 1844-1871 2001. Link patrz -> zabytek.pl.
" Kanał Elbląski obfituje W wiele budowli hydrotechnicznych, składających się na jego trasę. techniczną, służących jego utrzymaniu i żegludze. To oryginalne pochylnie, jazy piętrzące, śluzy, przepusty, upusty i inne.
Wśród nich istotne znaczenie spełniają jazy utrzymujące poziomy wody W jeziorach i umożliwiające żeglugę na kanałowych odcinkach drogi wodnej systematu warmińskiego. Na Kanale Elbląskim funkcjonują jazy: Miłomłyn, Zielona, Ostróda, Iława, Mała Ruś (jaz na Szelążnicy) i Samborowo. Jazy w Iławie, Samborowie i Małej Rusi spełniają istotną rolę w systemie hydrotechnicznym warmińskiej drogi wodnej. Utrzymują one piętrzenia na rzekach Iławce, Drwęcy i Szelążnicy. Jazy zostały wykonane w pierwszym okresie wznoszenia Kanału Elbląskiego, którego budowę rozpoczęto w 1844 roku. Istota budowy drogi wodnej polegała na zrównaniu poziomu jezior Pojezierza: od jez. Jeziorak po Ruda Woda, Sambród i Piniewo - do stanowiska szczytowego Kanału w Buczyńcu. W tym celu obniżono poziom wód tych jezior, przy czym jez. Piniewo niemalże osuszono, pozostawiając jedynie rejon przebiegu koryta Kanału. Nadmiar wody spuszczano przez skanalizowaną rzekę Liwę do jez. Drwęckiego a stamtąd rzeką Drwęcą do Wisły. "
Oczywiście nie oznacza się, że obiekty zbudowane w celach cywilnych, nie mogły być wykorzystywane w celach militarnych.

Na pytanie Generała do Prac GISZ gen. bryg. Władysława Bortnowskiego Szef Ekspozytury Nr 3 w Bydgoszczy mjr Jan Żychoń do piśma L.dz.6105/Tj./Stud./36. z 05.11.1936 r. dołączył załącznik "Kanał Oberlandzki - opracowanie" (CAW). Żadnych fortyfikacji nad kanałem nie zanotowano, a jako przeszkodę polskie wojska najlepiej miałyby ją przekroczyć przez teren pięciu pochylni. Przypisywane tu we wcześniejszych raportach (Patrz info 6) szopy z zmagazynowanymi materiałami i sprzętem fortyfikacyjnym znajdowały się rzeczywiście w okolicach budowli hydrotechnicznych w rejonie Drwęca, Miodówko, jezioro Pluszne.
Abstrachując od informacji polskiego wywiadu, mosty (wszystkie?, część?) nad kanałem Elbląskim były przgotowywane do wysadzenia przez budowę komór minowych (lata 20.-30. XX w.?) - o czym w następnym rozdziale (Patrz -> Mosty na kanale Elbląskim).

Powikłaną historię tej pozycji można poznać z artykułu Arkadiusz Woźniakowski, Piotr Mściwojewski "W poszukiwaniu Pozycji Dzierzgońskiej" pierwotnie drukowanego w Odkrywcy Nr3/4(301) 2024. w wersji dłuższej (sprzed skrótów wynikających z ograniczeń liczby znaków narzuconych przez wydawcę) i wzbogaconej o dodatkowy materiał ilustracyjny można się zaznajomić tu -> link. Erratę do artykułu z nowymi informacjami możesz czytelniku znaleźć tu -> link.Tu wzmiankuję, że powstały tylko hydrotechniczne urządzenia pozwalające zalać teren między Prabutami, Kamieńcem Suskim, a Jeziorakiem oraz rów przeciwpancerny i zapory na rzece Iłdze, pozwalające zablokować przesmyk między Jeziorakiem a jeziorem Drwęckim.